چهاردهمین جلسه کارگروه ملی آلودگی هوا با محوریت شهر اراک در حالی برگزار شد که حواشی آن پررنگ‌تر از متن بود. اراکی‌ها در سال‌های گذشته فعالیت مدنی گسترده‌ای برای مقابله با آلودگی صنایع شروع کرده‌اند و بارها با آنها برخورد شده است؛ اما آنان که ساکن یکی از مهمترین و آلوده‌ترین شهرهای آلوده کشورند، دست از ایستادگی نکشیدند. در جلسه اخیر هم «حمید اخوان»، فعال محیط‌زیست استان مرکزی که از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست به این جلسه دعوت شده بود، در خلال صحبت‌های خود گفت «مسئولان دولت از مرگ مردم بر اثر آلودگی هوا ناراحت نمی‌شوند». در پی آن معاون اجرایی رئیس‌جمهور واکنش تندی نشان داد و ضمن قطع کردن صحبت‌های او، تأکید کرد «دولت هم به فکر کسانی است که دچار سرما هستند و باید گاز آنها را تأمین کند، هم به فکر کاهش آلودگی هوای شهرها و کم کردن مازوت‌سوزی است.» قائم‌پناه در آخر با قطع میکروفون اخوان اجازه پاسخ مجدد نداد. 

در این جلسه که علاوه‌بر معاون اجرایی رئیس‌جمهور، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، استاندار مرکزی، معاون وزیر بهداشت، نمایندگان مردم اراک، خنداب و کمیجان و شازند، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار، نمایندگان تشکل‌های مردم‌نهاد و جمعی از مدیران ملی و استانی نیز حضور داشتند، تأثیر استفاده از مازوت کم‌سولفور در کاهش آلودگی هوای اراک مورد تأکید قرار گرفت و دستگاه‌های مسئول بر ضرورت تداوم تأمین این نوع سوخت برای نیروگاه شازند تأکید کردند. همچنین، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر به‌عنوان یکی از راهکارهای پایدار برای مدیریت آلودگی هوا مطرح شد.

«مهدی زندیه‌وکیلی»، استاندار مرکزی، با تأکید بر تأثیر ملموس سوخت بر وضعیت آلودگی هوا گفت: «در روزهایی که مازوت کم‌سولفور مصرف شده، جایگاه اراک از آلوده‌ترین شهر کشور به رتبه‌های نهم و دهم تغییر یافته و حتی در برخی روزها هوای سالم ثبت شده است؛ اما در دوره‌هایی که به‌ناچار مازوت پرگوگرد مصرف شده، شاخص‌ها دوباره به وضعیت بحرانی بازگشته‌ است.»

به‌گفته او، تأمین مستمر سوخت کم‌سولفور، نقش‌آفرینی دستگاه‌ها و تصمیم‌گیری‌های ملی درباره استفاده از سوخت‌های جایگزین، از ضرورت‌های اصلی مدیریت پایدار آلودگی هوای اراک است.

مه‌دود گریبان مردم اراک را گرفت

«اگر قرار بود بعد از پژوهش‌های بسیار، بدترین نقطه برای جانمایی صنایع مرتبط با نفت و گاز و آلومینیوم‌سازی انتخاب شود، دشت شازند انتخاب می‌شد.» این جملات را «سیاوش آقاخانی»، رئیس هیئت‌مدیره شبکه سمن‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی استان مرکزی، می‌گوید که در جلسه اخیر هم حضور داشت. او با گلایه از شیوه برخورد معاون رئیس‌جمهور، به «پیام ما» می‌گوید: «این طرز درستی برای برخورد با منتقد یا افرادی که در شرایط سخت آب‌و‌هوایی می‌خواهند از مردم بگویند، نیست. من هم می‌خواستم صحبت کنم، اما نشد. حتی شاهد بودیم میکروفون آقای اخوان را قطع کردند که اصلاً کار درستی نبود.»

او از روزگار سخت و طولانی سیطره آلودگی بر زندگی مردم می‌گوید و از اینکه بارگذاری این صنایع در این منطقه کاملاً اشتباه بوده. «انگار شهر اراک داخل یک کاسه شکل گرفته باشد، ارتفاعات اطرافش باعث می‌شوند لایه وارونگی با فاصله کمتری از سطح زمین قرار گیرد و تمام آلودگی از بالادست به‌سمت شهر اراک سرازیر شود.»

به‌گفته او، نباید این حجم از صنایع مادر با توجه به ظرفیت پایین اکولوژیکی این منطقه بارگذاری می‌شد، اما این اتفاق افتاده است. «مشکل دیگری که با آن در سرمای روزهای اخیر روبه‌رو شدیم، پدیده مه‌دود بود. مه اطراف تالاب میقان با آلودگی گسترده درهم آمیخت و واکنش شیمیایی داد. این مه‌دود باعث جذب آلودگی بیشتر است.» 

این فعال محیط‌زیست بر مطالبات سال‌های طولانی و متمادی مردم استان مرکزی برای مقابله با آلودگی هوا تأکید می‌کند، بر تجمعات مسالمت‌آمیز و مدنی سه‌شنبه‌ها و بر افزایش میزان سرطان و انواع بیماری‌ها در این استان. «ما شاهد موج گسترده سرطان و بیماری‌های مرتبط با آلودگی هوا هستیم. بچه‌های چهارساله ما به سرطان مبتلا می‌شوند.»

آقاخانی اما درنهایت با وجود همه ناامیدی‌ها و جلسه‌ای که در آن برخورد نامناسبی با فعالان صورت گرفت، بر مصوباتی تأکید می‌کند که تا حدی به‌نفع استان است و آنها امیدوارند این مصوبات عملیاتی شود. «قرار شد ۲۰۰ میلیون لیتر مازوت کم‌سولفور برای نیروگاه حرارتی شازند در نظر گرفته شود. همچنین، از ۱۱۰ میلیون مترمکعب گاز در اختیار وزارت نفت که به وزارت نیرو می‌دهد، دو میلیون مترمکعب گاز هم به استان مرکزی داده شود؛ البته باید به تایید وزارت نیرو برسد.»

آنها همچنین می‌خواهند طرح آلایندگی شهر اراک به تصویب برسد و بالاخره این شهر صنعتی برنامه مدونی با توجه به سیاهه انتشار برای خود تعریف کند. «قرار بر این شد این خواست ما هم به کمیسیون زیربنایی برود. دی‌اکسید گوگرد مهمترین آلاینده ما در زمستان است، اما آلاینده‌های بسیار دیگری هستند که حتی میزان آنها را نمی‌دانیم یا برخی سنجش نمی‌شوند. ما خسته شده‌ایم از این وضعیت و این ناراحت‌کننده است.»

صنایع متهم ردیف اول آلودگی هوای اراک

اراکی‌ها پس از سال‌ها نفس‌کشیدن در هوایی که منبع آلودگی آن همواره محل مناقشه بود، سال گذشته شاهد انتشار «سیاهه انتشار» آلایندگی -ابزار مدیریتی و تصمیم‌ساز در زمینه مدیریت آلودگی هوا- بودند. 

 گزارشی که با تکیه بر داده‌های سال ۱۴۰۲، نشان می‌داد صنایع بزرگ، عامل اصلی آلودگی هوای اراک‌اند، نه خودروهای شهروندان. براساس این سیاهه، سالانه حدود ۳۵۳ هزار تن آلاینده در محدوده شهر اراک و صنایع پیرامونی آن تولید می‌شود؛ رقمی سنگین که سهم غالب آن، نه از ترافیک شهری بلکه از دودکش‌های صنایع بزرگ اطراف شهر برمی‌خیزد. مطابق این گزارش، ۷۵ درصد آلودگی هوا ناشی از منابع ساکن یعنی پالایشگاه، نیروگاه، صنایع فلزی و پتروشیمی است و تنها ۲۵ درصد به منابع متحرک همچون خودروها و موتورسیکلت‌ها مربوط می‌شود.

این یافته، بسیاری از سیاست‌های سال‌های گذشته را زیر سؤال می‌برد؛ سیاست‌هایی که عمدتاً با محدودیت‌های ترافیکی، تعطیلی مدارس و توصیه به شهروندان برای کاهش تردد همراه بوده، در‌حالی‌که ریشه اصلی آلودگی، کیلومترها دورتر و پشت دیوارهای صنایع بزرگ قرار داشته است.

سیاهه انتشار به‌روشنی نشان می‌دهد چند صنعت مشخص، بار اصلی آلودگی هوای اراک را به دوش می‌کشند. طبق این گزارش، حدود ۸۷ درصد دی‌اکسید گوگرد از پالایشگاه شازند، ۶۵ درصد اکسیدهای نیتروژن از نیروگاه شازند و ۷۳ درصد منوکسید کربن از شرکت آلومینیوم ایران (ایرالکو) منتشر می‌شود. این ارقام، دیگر جایی برای تردید باقی نمی‌گذارد که کنترل آلودگی هوای اراک بدون برخورد جدی با این صنایع، صرفاً به اقدامات نمایشی محدود خواهد شد.

در بخش حمل‌ونقل نیز هرچند خودروهای سواری و موتورسیکلت‌ها سهمی در آلودگی دارند، اما حتی مجموع همه آلایندگی‌های حمل‌ونقل هم به پای آلایندگی صنایع نمی‌رسد. بااین‌حال، در سال‌های گذشته بیشترین فشار محدودیت‌ها متوجه شهروندان بوده، نه واحدهای صنعتی.

نکته قابل‌تأمل دیگر آن است که آخرین سیاهه انتشار پیش از این گزارش، مربوط به حدود سال ۱۳۹۶ بوده است؛ یعنی نزدیک به هفت سال خلأ اطلاعاتی درباره یکی از آلوده‌ترین شهرهای صنعتی کشور. این فاصله طولانی، این پرسش جدی را مطرح می‌کند که چرا در تمام این سال‌ها، تصمیم‌گیری‌ها بدون تکیه بر داده‌های به‌روز انجام شده و چه میزان از هزینه‌های اجتماعی، اقتصادی و بهداشتی این تعلل بر دوش مردم اراک افتاده است.

سیاهه جدید همچنین نشان می‌دهد برخلاف برخی روایت‌ها، گردوغبار طبیعی یا عوامل غیرقابل‌کنترل، متهمان اصلی آلودگی هوای اراک نیستند و سهم غالب آلاینده‌های خطرناک مستقیماً به فعالیت‌های انسانی و صنعتی بازمی‌گردد. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست این گزارش تا چه اندازه به اقدام عملی منجر خواهد شد و آیا صنایع بزرگ حاضر به پذیرش مسئولیت خود خواهند بود یا نه.

انتشار این سیاهه، اگرچه گامی رو به جلو محسوب می‌شود، اما پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا این‌بار آمار به تصمیم‌های سخت و واقعی ختم می‌شود یا مانند گذشته، در میان جلسات و وعده‌ها گم خواهد شد؟ برای شهری که سال‌هاست بهای توسعه صنعتی را با سلامت شهروندانش می‌پردازد، پاسخ به این پرسش حیاتی است.