ایران در کریدور مسیر پرندگان مهاجر قرار دارد و آسمان مناطق غربی ایران از میانه پاییز میزبان پرندگان مختلفی نظیر خوتکا، انواع کاکایی، حواصیل خاکستری، چنگر، هوبره و سار است. به‌گزارش میدانی «پیام‌‌ ما»، در توقف چند هفته‌ای سارها در ملایر، برخی شهروندان با استفاده از ترقه و ایجاد اصوات بلند آنها را فراری می‌دادند. اگرچه زیست گروهی سارها و جمعیت قابل‌توجه این‌ گونه، مانع نگرانی جدی برای خطر انقراض آن است، اما رفتارهای برخی شهروندان در مواجهه با حیوانات، به‌ویژه پرندگان مهاجر، تکان‌دهنده است.

سارها باعث آلودگی صوتی و بصری می‌شوند

خورشید در حال غروب کردن بود و دسته‌های چندهزارتایی از سارها بر فراز درختان چنار خیابان سعدی ملایر پرواز می‌کردند. حرکات نمایشی و پرواز دسته‌جمعی از مشخصه این پرنده مهاجر است. در این هنگام اهالی کوچه‌های مشجر خیابان سعدی در اقدامی عجیب سعی در راندن سارها داشتند. 

«داوود» یکی از ساکنین قدیمی این محل است. درحالی‌که شیپور پلاستیکی قرمز را به دست فرزندش می‌دهد و دست‌هایش را محکم به‌هم می‌کوبد، زیر سایه‌ سارها در تکاپوست. در توضیح علت رفتارش  خطر انتقال بیماری‌هایی نظیر آنفولانزای پرندگان را ذکر می‌کند: «گرمی هوا باعث اقامت طولانی سارها شده‌ است. این پرندگان اگر در کوچه ما بمانند، باعث انتقال بیماری می‌شوند.» درحالی‌که «آرش حبیبی»، پرنده‌نگر، در گفت‌وگو با «پیام ما» تأکید می‌کند انتقال بیماری از پرندگان به انسان تنها درصورت تماس مستقیم با پرنده است و در مورد آنفولانزای پرندگان نیز سرایت بیماری به‌دنبال تماس با لاشه پرنده رخ می‌دهد. داوود اما از دلایل دیگری نظیر ریختن فضولات سارها روی اتومبیل‌های پارک‌شده و آلودگی بصری خیابان را برای کوچاندن این پرندگان می‌گوید. 

«عباس» ساکن طبقه آخر آپارتمانی است که شاخه‌های چنار به پنجره‌اش می‌رسد. او نیز با شیپوری که برای دربی‌ استفاده می‌کند، در حال فراری دادن دسته ساری است که مقابل خانه‌اش نشسته. او می‌گوید: «از سروصدای سارها دو هفته است که اختلال خواب دارم. این صداها نه‌تنها شنیدنی نیست که مشابه آلودگی صوتی عمل می‌کند.»

یکی دیگر از ساکنین محله که با انداختن ترقه از پنجره خانه‌اش در بین شاخه‌های درختان سعی در متواری کردن سارها داشت، از فضولات این پرندگان و بوی نامطبوعی که ایجاد می‌کنند، شکایت داشت. 

«مجتبی داوری»، معاون خدمات شهری شهرداری ملایر، در گفت‌وگو با «پیام ما» از افزایش دفعات نظافت محلات و شست‌وشوی معابر آلوده به فضولات در بازه حضور پرندگان مهاجر خبر می‌دهد. این معاونت همچنین سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری را بخش مرتبط شهرداری در مورد حضور پرندگان در شهر معرفی می‌کند. اگرچه در سال‌های گذشته سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهرداری ملایر در حرکتی نمادین در پارک سیفیه اقدام به ساخت لانه‌‌های چوبی برای پرندگان مهاجر کرده‌ است، اما سارها نشستن روی چنارهای قدیمی شهر را به اقامت در این لانه‌های پیش‌ساخته ترجیح می‌دهند.

سارها اجتماعی‌اند

حبیبی، پرنده‌نگر، در مورد رفتار سارها در محیط شهری چنین توضیح می‌دهد: «سار پرنده‌ای به‌شدت اجتماعی است و در طول روز برای تغذیه به مراتع و زمین‌های کشاورزی می‌رود و با غروب آفتاب برای استراحت به مناطق شهری بازمی‌گردد. این پرندگان از حشرات تغذیه می‌کنند و در سوراخ‌های درختان و دیوارها لانه می‌سازند.» اگرچه حبیبی دخالت در روند زندگی طبیعی پرندگان نظیر دانه‌دادن و لانه‌سازی برای آنها را امری نادرست می‌داند، اما معتقد است در شرایطی که حضور پرندگان در محیط‌‌زیست شهری منجر به اصطکاک با جامعه شود، می‌توان اقدامات تسهیل‌‌کننده‌ای برای هم‌زیستی بهتر با این پرندگان مهاجر انجام داد. 

او می‌گوید: «ساختن لانه‌هایی با ورودی باریک در روی شاخه‌ درختان یا بین منافذ و سوراخ دیوارها اقدامی مؤثر برای هدایت پرندگان به بوستان‌های و فضای سبز شهری است. همچنین کم‌کردن نور معابر و خیابان‌ها نیز در میزبانی بهتر از پرندگان مهاجر مؤثر است.» 

«جواد رضاییان»، پرنده‌نگر همدانی، به «پیام ما» می‌گوید سارها به زیستن در محیط‌های شلوغ و پرسروصدا گرایش دارند و تلاش برخی از شهروندان را در کوچاندن پرندگان مهاجر با ایجاد اصوات بلند تلاشی بیهوده می‌داند: «سارها عمدتاً در جمعیت‌های بزرگ پرواز می‌کنند. اگرچه ایجاد اصوات بلند ممکن است در آن واحد استرس زیادی به سار وارد کند و منجر به مرگ بعضی از آنها شود، اما این اصوات نمی‌تواند مانع حضورشان در شهر شود؛ نهایتاً از درختی به درخت دیگر می‌روند.»

به‌دنبال راهی برای هم‌زیستی

بااین‌حال، رفتارهای نادرست شهروندان در مواجهه با پرندگان مهاجر تنها محصول سوءبرداشت‌های فردی نیست؛ نبود برنامه‌ریزی از سوی نهاد متولی محیط‌زیست نیز در شکل‌گیری این واکنش‌ها نقش دارد. سازمان حفاظت محیط‌زیست تاکنون برنامه‌ای منسجم برای آموزش عمومی و دستورالعمل‌های یکپارچه‌ای برای مدیریت حضور گونه‌ها در محیط شهری تدوین نکرده است. 

نتیجه این خلأ، فعالیت‌های پراکنده و واکنشی شهرداری‌هاست؛ کارهایی که به‌جای ایجاد هم‌زیستی پایدار میان انسان و پرندگان صرفاً برای رفع نارضایتی‌های لحظه‌ای طراحی شده‌اند. همین کاستی‌ها سبب شده‌است هر سال در فصل مهاجرت، تضاد میان نیازهای اکولوژیک پرندگان و انتظارات شهرنشینان پررنگ‌تر شود. در مقابل، در سطح جهانی رویکردهای تازه‌ای برای تبدیل شهرها به فضاهایی امن و دوستدار پرندگان مطرح شده است. 

هر سال در ابتدای بهار و پاییز، روز جهانی پرندگان مهاجر برگزار می‌شود و شعار کمپین حفاظتی پرندگان مهاجر (WMBD – World Migratory Bird Day) در سال ۲۰۲۵ «فضاهای مشترک: ایجاد شهرها و جوامع دوستدار پرندگان» انتخاب شده است. این کمپین بر ضرورت ایجاد محیط شهری هماهنگ با زیستگاه جانوران تأکید دارد و مجموعه‌ای از اقدام‌های ساده اما مؤثر، مانند قابل‌تشخیص‌ کردن سطوح شیشه‌ای، ایجاد پناهگاه‌های سبز با گیاهان بومی، کنترل آلودگی نوری، نگهداری مسئولانه از حیوانات خانگی و توسعه فضاهای سبز عمومی را برای کاهش تهدیدهای شهری علیه پرندگان مهاجر پیشنهاد می‌کند. 

کارشناسان تأکید دارند با اجرای این توصیه‌ها، می‌توان شهرها را به ایستگاه‌هایی امن و حامی پرندگان مهاجر تبدیل کرد و تجربه‌ هم‌زیستی مسالمت‌آمیز میان انسان و طبیعت را ممکن ساخت.