این شترها که آمار دقیقی از آنها وجود ندارد، بزرگترین عامل بیابان‌زایی در این منطقه شناخته می‌شوند. در مناطق له‌شور، تنگ‌چرخی و هزارمیشی، برآورد می‌شود تعدادشان به نزدیک یک هزار نفر برسد. تنها در دو منطقه‌ هزارمیشی و حاجی‌طاهره، چرای بی‌ضابطه‌ این گله‌ها بیش از دو هزار و ۵۰۰ هکتار از اراضی مرتعی را از بین برده است. این وضع درحالی‌است که مالکیت مراتع اعم از زمین و پوشش گیاهی، متعلق به دولت است و طبق ماده ۳ قانون حفاظت و بهره‌برداری از منابع‌طبیعی، پروانه چرا یا طرح مرتع‌داری با اعمال محدودیت‌هایی، اجازه بهره‌برداری با پروژه‌هایی که چرای دام یکی از آنهاست، به بهره‌بردار اعطا می‌شود. اما شواهد نشان می‌دهد این ضوابط که به‌صورت شفاف محدودیت‌های زمانی (فصل چرا) و تعداد دام را مشخص کرده است، در زرین‌دشت رعایت نمی‌شود؛ چراکه شترها در تمام طول سال آزادانه در عرصه‌های ملی می‌چرند و پوشش گیاهی را تا مرز نابودی برده‌اند.

تشکیل پرونده قضائی برای شترداران بازدارنده نبود

تشکیل ۱۷ پرونده قضائی نتوانسته مانع ادامه تخلف شترداران شود. هیچ‌یک از متهمان پروانه‌ مرتع‌داری نداشته‌اند تا بتوان تعداد دام و میزان چرای‌شان را با ضوابط قانونی تطبیق داد یا دام مازاد را شناسایی کرد. در ۱۰ سال اخیر دادگستری زرین‌دشت تنها یک‌بار این افراد را محاکمه کرده و با صدور حکم جایگزین حبس، آنان را به هشت دوره آبیاری جنگل‌های روستای دهنو در بخش ایزدخواست محکوم کرده است. اما آیا این جریمه در ازای ویرانی یک منطقه و آباد شدن منطقه دیگر بازدارنده بوده است؟ این احکام در حالی داده شده که چرای دام در مرتع مختص قشلاق است و این شترها چه در زمان قشلاق و چه در زمان ییلاق، در مراتع زرین‌دشت به‌راحتی می‌چرخند و طبیعت را لگد‌کوب می‌کنند. 

علاوه‌براین، گیاهان مراتع بیابانی (که زرین‌دشت هم در این شرایط قرار دارد)، به اندازه مناطق دارای پوشش جنگلی و مرتعی مناطق مرطوب ارزشمند‌ هستند؛ چراکه اکوسیستم بیابان به‌شدت شکننده است و خشکسالی‌های اخیر هم اهمیت موضوع را دوچندان کرده است. به‌گونه‌ای‌که ازبین‌رفتن پوشش گونه‌های بیابانی به‌منزله زوال و نابودی غیرقابل برگشت است، که یکی از عوامل تشدیدکننده آن چرای مفرط و خارج از چارچوب است.

فارس در این سال آبی با کاهش ۸۲ درصدی بارش روبه‌رو شده است و همین بر لزوم حفظ تمام گونه‌های موجود با جلوگیری از چرای بی‌رویه در سطح عرصه‌ها می‌افزاید. پرواضح است که هرگونه کوتاهی آثار منفی غیرقابل‌جبرانی را به‌همراه خواهد داشت.

بی‌خبری مدیرکل منابع‌طبیعی فارس از شترهای سرگردان

پیگیری‌های مداوم «پیام ما» از اداره‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری استان فارس برای اطلاع از وضعیت زرین‌دشت و تعداد شترهای سرگردان، بعد از دو هفته تماس و پیامک بالاخره جواب می‌دهد، اما «شهرام منتصری»، مدیرکل منابع‌طبیعی و آبخیزداری استان از تعداد شترهای سرگردان و گونه‌ها و پوشش‌های گیاهی و حتی درصد تخریب‌ها در شهرستان زرین‌دشت اطلاعی ندارد.

او در پاسخ به «پیام ما» می‌گوید «باید این اطلاعات را از شهرستان بگیریم» درحالی‌که که مدیر شهرستان هم در مدت یادشده از هرگونه پاسخی امتناع کرده و می‌گوید خبرنگار برای گرفتن جواب به واحد حراست اداره‌کل منابع‌طبیعی فارس مراجعه کند.

منتصری حتی از تعداد پرونده‌های قضائی شترداران متخلف که به دادسرای زرین‌دشت ارسال شده، اطلاعی ندارد. او تنها از طرح پرواربندی شتر در منطقه زرین‌دشت سخن به میان می‌آورد و می‌گوید‌: «نماینده مردم داراب و زرین‌دشت نیز با ایجاد طرح پرواربندی شتر موافق است و پیگیر راه‌اندازی این واحد شده. درصورت تصویب این طرح، دو هزار متر زمین به هریک از شترداران داده می‌شود تا دام خود را در آن نگهداری کنند.»

واگذاری اراضی ملی به شترداران به قصد راه‌اندازی یک واحد تعاونی پروار‌بندی در حالی انجام می‌شود که این اقدام در اقلیم خشک و بیابانی زرین‌دشت توجیه اقتصادی ندارد. شتر وابسته به طبیعت است و خوراک آنان گیاهان «خشبی» در اراضی ملی است و ازآنجاکه حجم خوراک شتر بالاست، یقیناً شترداران از عهده تأمین علوفه مورد نظر بر نخواهند آمد، زیرا زرین‌دشت خشک و بیابانی است و درواقع بارشی نیست که علوفه‌ای کشت شود.

مجتمع دامی حاجی‌طاهره در بخش مرکزی زرین‌دشت نمونه‌ای دیگر از این طرح‌های بی‌سرانجام است که درنهایت بیش از ۵۰ درصد واحدهای به‌ظاهر دامی آن به باغ‌شهر تبدیل شد که پرورش دامی در آن انجام نمی‌شود و مابقی واحدها نیز به‌صورت محدود مشغول دامپروری هستند.

بیابانی‌شدن ۵۰ هزار هکتار از منابع ملی زرین‌دشت

در بی‌اطلاعی منتصری، درباره وضعیت این منطقه منبع آگاه که نمی‌خواهد نامش در این گزارش بیاید، به «پیام ما» می‌گوید: «در حال حاضر، حدود ۷۰۰ نفر شتر در مراتع له‌شور و تنگه‌چرخی شهرستان زرین‌دشت مشغول به چرا هستند که این آمار در حدود چند ماه پیش، بیش از یک‌هزار نفر شتر بوده است. اگر کارهای مثبتی انجام نشود، به‌زودی آمار به همان عدد قبلی و یا حتی بیشتر خواهد رسید. البته آمار مزایجان و دیگر مناطق زرین‌دشت هم در دسترس نیست.»

پوشش گیاهی مناطق یادشده شامل دِرمنه و انواع گون‌ها و درخت و درختچه‌هایی مانند کُنار و کَهور و گَز است که به‌گفته او، رو به‌نابودی رفته و گاه در پهنه بسیار وسیع و ده‌‌هاهکتاری هیچ‌گونه رُستنی رؤیت نمی‌شود. «خشکسالی‌های پی‌درپی و چرای بی‌رویه شتر باعث نابودی پوشش گیاهی خصوصاً انواع گون‌ها و انواع درختان کُنار در شهرستان زرین‌دشت شده است و حتی درختان نادر و رو به انقراضی همچون کهور ایرانی و انار شیطان را که محدود و اندک‌اند، تقریباً به نابودی رسانده است.»

او می گوید: «چرای شتر به حدی است که در این دشت وسیع که حدود ۵۰ هزار هکتار وسعت دارد، هیچ‌گونه درخت و درختچه جوان زیر پنج سال مشاهده نمی‌شود و در اطراف چشمه‌ها که زمانی نه‌چندان دور پر از درختان صنوبر بود، از بین رفته‌اند و دیگر گیاهان با ارزش مرتعی مانند کَنگر و خار پنبه را تقریباً در این دشت به انقراض کشیده است. در این میان، از گیاهان باارزشی مانند لگجین (یا کاپاریس) و خارشتر که در حفظ خاک‌های فقیر بسیار مؤثر است و مانع از فرسایش بادی و آبی می‌شود، دیگر اثری باقی نمانده. حتی ارتفاعات نیز از هجوم شترها در امان نمانده و گیاهان دارویی باارزش خانواده چتریان، از جمله انقوزه، زیر سم شترها نابود شده است.»

در همین حال، در پی نابودی پوشش گیاهی، فرسایش شدت گرفته و مراتع را به زوال رسانده است و درنتیجه زیستگاه انواع جوندگان و خزندگان و در پی آن پرندگان و پستانداران در شهرستان زرین‌دشت از بین رفته و چرخه زیستی شکننده شده است. «در این دشت‌های وسیع هوبره پرنده در خطر انقراض است و همچنین زیستگاه جوندگانی مانند موش‌های صحرایی و انواع جُردها و دوپاها و خرگوش و جوجه‌تیغی و تشی و خزندگان باارزشی مانند مارها و گکوها و سوسمارها که از جمله آن می‌توان به افعی شاخدار، گکوی پلنگی و بزمجه اشاره کرد.»

ترک فعل متولیان منابع‌طبیعی زرین‌دشت

«سیروس زارع»، از کنشگران محیط‌زیست استان فارس، است به «پیام ما» می‌گوید: «دشت‌های زرین‌دشت گرفتار ترک فعل متولیان عرصه‌های منابع‌طبیعی شده‌اند.‌»

او که از مراتع شیخ‌چرخی بازدید کرده، ادامه می‌دهد: «عرصه‌های این منطقه بکر است و تمام پتانسیل‌های ارتقا به مناطق تحت حفاظت ویژه را دارد، اما چشمان حریص و دستان مخرب، این سرمایه کم‌نظیر را به تاراج برده‌اند. هزاران هکتار غنی از تنوع گیاهی و جانوری در نبود نظارت کافی و رعایت تعادل میان دام و مرتع، به‌شدت دچار کاهش پوشش گیاهی شده و آثار فرسایش بادی به‌وضوح نمایان است.»

جمعیت بالایی از دام‌های سبک و سنگین (شتر، گاو و …) در این عرصه رها هستند و به‌نقل از بومیان منطقه، به این عرصه‌ها هیچ فرصت بازآفرینی و رویش گیاهان داده نمی‌شود، آنچه ملموس است در تمام فصول سال دام‌ها در منطقه رها هستند و آثار درختان و گیاهان کم‌نظیری از جمله «گون، لگجی، درمنه، کنار، انار شیطان و سایر گونه‌هایی که رو به انقراض، مشاهده می‌شود».

دبیر تشکل احیاکنندگان تالاب بین‌المللی کمجان می‌گوید: «پایداری مرتع در این منطقه بسیار حائز اهمیت است، اما در معادله نظارت بر تعادل جمعیت دام، زمان چرا و طول مدت چرای دام نقشی از متولیان عرصه‌های ملی مشهود نیست، یا شاید در پیچ‌وخم چرخه پیگیری به نتیجه نرسیده است.»

از نگاه این فعال محیط‌زیست، نگرانی اصلی در این منطقه به واگذاری عرصه‌ها با عناوین و بهانه‌های غیرقابل‌توجیه، از جمله «کاشت درخت» بازمی‌گردد؛ درحالی‌که چرای بی‌رویه، منطقه را به فقر شدید پوشش گیاهی رسانده است و اقدامی برای کاهش دام یا جلوگیری از تخلف انجام نمی‌شود. او تأکید می‌کند: «لازم است اداره منابع‌طبیعی شهرستان زرین‌دشت و اداره‌کل منابع‌طبیعی استان فارس، صدای بی‌پناهی عرصه‌های تحت مدیریت خود را بشنوند.»