افراد مسن روستای «درگه‌سنگ» که بیش از ۷۰ سال سن دارند، تعریف می‌کنند که پیش از اصلاحات ارضی، یعنی در دوران نظام ارباب و رعیتی، آب این تالاب و چشمه‌های اطراف به‌قدری زیاد بود که مردم با بیل‌های دستی نهرهای سنتی ایجاد و آب را به بخش‌هایی از اراضی روستا منحرف و زمین‌ها را آبیاری می‌کردند. امروزه با استفاده از دستگاه GPS مشخص شده که اختلاف ارتفاع میان بستر تالاب و آن زمین‌ها بیش از دو متر است. آثار «داغ‌آب» به‌جامانده بر صخره‌های آهکی و دولومیتی شمال، شرق و جنوب تالاب نیز این موضوع را تأیید می‌کند.

تالاب در اوایل دهه ۸۰ کاملاً خشک شد و چندسالی این وضعیت ادامه داشت. یکی از اثرات این خشکسالی، ازبین‌رفتن هزاران لاک‌پشت بود. از سال ۱۳۸۶ با همکاری جوامع محلی، روند آبگیری تالاب آغاز شد و در سال ۱۳۸۹ به مرحله تثبیت رسید و تا سال ۱۴۰۲ تالاب دارای آب بود. اما در سال ۱۴۰۲، بر اثر فشار نماینده وقت مجلس و با هدف احداث جاده، از آبگیری تالاب جلوگیری کردند.

سال گذشته حجم آب تالاب بیش از ۱۱.۵ میلیون مترمکعب بود و پهنه‌ای به مساحت حدود یک‌هزار و ۱۰۰ هکتار زیر آب قرار داشت. بیشترین عمق آب در بخش‌های شمالی به دو متر و ۴۵ سانتی‌متر می‌رسید و در شهریور و مهر همان سال، تالاب میزبان بیش از ۲۶ هزار قطعه پرنده مهاجر و بومی بود.

امروز مردم محلی به کارکردهای تالاب کاملاً واقف‌اند، آنها می‌دانند اگر تالاب آب داشته باشد، آنها هم کشاورزی و دامداری بهتری خواهند داشت. در فصولی از سال که آب تالاب کاهش می‌یابد، نیزارها مأمنی برای گرازهای وحشی می‌شود که در طول شب به محصولات و مزارع کشاورزان خسارت وارد می‌کنند. به همین دلایل، جوامع محلی پای کار هستند تا تالاب همیشه آب داشته باشد.

با فشار برخی مقامات محلی و تعدادی از مسئولان استانی، بستر و حریم تالاب برای احداث جاده نقده بناب تغییر داده شد. برای مشروعیت بخشیدن به این اقدام، از آبگیری تالاب در فصل غیرزراعی جلوگیری کردند. اداره امور منابع آب شهرستان نقده با بهانه‌های مختلف مانع از ورود آب به تالاب می‌شد. آبی که از سد سیلوه پیرانشهر از طریق کانال بتنی جلدیان وارد سد چپرآباد اشنویه و سپس به رودخانه «چومی گادر» سرازیر می‌شد، درواقع حقابه محیط‌زیستی بود. اما این آب شبانه به‌سمت سد حسنلو منحرف می‌شد؛ پیش از روشن شدن هوا دریچه‌های کانال بسته می‌شد و دوباره جریان آب به رودخانه بازمی‌گشت. (مستندات مربوط به این اقدام امور آب نقده موجود است).

گرچه درباره موارد برداشت غیرمجاز آب از تالاب گزارش داده شده است، اما به‌رغم هشدارها، بازدید کارشناسان، معاونان و حتی مدیرکل سابق محیط‌زیست از محل برداشت‌ها، به‌دلیل نفوذ افراد متخلف و عدم قاطعیت سازمان محیط‌زیست، این برداشت‌ها همچنان ادامه دارد. یکی از این افراد در حریم تالاب اقدام به حفر چاه عمیق کرده و با لوله‌کشی از داخل تالاب، بیش از ۱۰ هکتار زمین دیم را به آبی تبدیل کرده است.

آبی که به تالاب تحویل داده می‌شود، براساس برآورد تخمینی است و ارقامی که شرکت آب‌منطقه‌ای اعلام می‌کند، همواره از واقعیت فاصله دارد. اگرچه در سال‌های گذشته محیط‌زیست اقدام به نصب سازه‌های اندازه‌گیری آب کرده و هزینه‌ بالایی نیز صرف آن شده، اما به‌دلیل جانمایی نادرست، عدم رعایت کد ارتفاعی بستر نهر و سازه، این تجهیزات عملاً بی‌فایده مانده‌اند.

تغییراقلیم و کاهش نزولات جوی بر کسی پوشیده نیست، اما مشکل ما کمبود آب نیست، بلکه سوء‌مدیریت آب است. همین سوء‌مدیریت بلای جان منطقه شده و تالاب یادگارلو را کاملاً از بین برده و تالاب حسنلو نیز به سرنوشت مشابهی دچار شده است. اکنون تالاب درگه‌سنگی، یادگارلو و حسنلو هر سه در فهرست مونترو قرار گرفته‌اند.

حقابه محیط‌زیستی رودخانه گادر هرچند کم است، اما درصورت مدیریت درست می‌توانست برای احیای تالاب مؤثر باشد. بااین‌حال، مسئولان محلی مانع از آبگیری تالاب شدند تا بتوانند احداث جاده را توجیه کنند. می‌دانیم که زیرساخت‌ها توسعه به‌دنبال خواهند داشت، اما توسعه به چه قیمت؟ به قیمت نابودی زیستگاه ارزشمندی چون تالاب درگه‌سنگی؟! 

به‌گفته برخی مسئولان، احداث این جاده به‌دلایل «پدافند غیرعامل» ضروری است، درحالی‌که هیچ توجیه منطقی ندارد و اثرات بسیار منفی بر زیست‌بوم تالاب و منطقه حفاظت‌شده «گدار» و منطقه شکارممنوع «گرده قیط و ممیند» بر جای خواهد گذاشت.

از سوی دیگر، عده‌ای از افراطیون در قامت فعال محیط‌زیست و فعال مدنی کارکردها و منافع تالاب برایشان معنا ندارد و فقط به‌دنبال تغییر اسامی کوه و دره و دشت و غیره هستند و حاضر نیستند نام ایرانی «درگه‌سنگی» را بپذیرند و اصرار دارند آن را «سیران‌گلی» بنامند. چنین دیدگاه‌هایی ضدایرانی و ضدانسانی است و بارها به‌دلیل نام درگه‌سنگی، تابلوهای موجود در حاشیه تالاب را تخریب کردند.