سال‌ها است ایران با خشکسالی دست‌و‌پنجه نرم کرده و نزولات آسمانی نیز در دو سال اخیر همواره با کاهش روبه‌رو بوده و به همین دلیل، منابع آبی کشور دچار کمبود شدید شده‌اند. برخی نهادها مانند وزارت نیرو و سازمان‌های تابعه آن بارورسازی ابرها را راهی برای افزایش بارش‌ها در نظر گرفته تا بتوانند کمبود منابع آبی را جبران کرده و به مقابله با خشکسالی و اثرات آن بروند.

بارورسازی ابرها برای نخستین‌بار ۱۹۴۶ در ایالات متحده آمریکا از سوی «وینسنت شفر» و «ایروینگ لانگمویر» از طریق پاشیدن «دی‌اکسید کربن جامد» یا یخ خشک به‌منظور تولید برف مصنوعی آغاز شد. کمی بعد، این کار از طریق یدید نقره انجام شد. پس‌از‌آن، کشورهای دیگری مانند اتحاد جماهیر شوروی سابق، استرالیا نیز پروژه بارورسازی ابرها را آغاز کردند. مطالعات این کار در ایران از سال ۱۳۵۰ آغاز شد، اما در سال ۱۳۷۶ عملی شد.

در سال ۱۳۸۰ پروژه‌ بارورسازی ابرها از سوی مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها در استان‌های فارس، کرمان، یزد، اصفهان، خراسان رضوی و جنوبی، آذربایجان‌شرقی، آذربایجان‌غربی، تهران و البرز گسترش یافت. اجرای این پروژه در این سال‌ها شدت و ضعف بسیاری زیادی داشته است. در برخی ایام مانند سال‌های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۲ دولت با اختصاص بودجه‌های بیشتر، سالانه چندین پرواز را به‌منظور اجرای این پروژه اختصاص داد. در سال‌های بعد وضعیت خشکسالی و بحران آب تشدید و دوباره توجه زیادی به این امر شد، اما کمبود بودجه‌ و تحریم‌ها موجب شد عملیات‌های پروازی محدودتر شوند و در دو سال ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ وزارت نیرو اعلام کرد عملیات بارورسازی ابرها تنها در ۱۰ استان انجام شده است.

بارورسازی راهکار مقابله با خشکسالی است؟

در سال‌های اخیر نه‌تنها وضعیت کلی بارندگی بهبود پیدا نکرد بلکه بحران آب شدت یافت و همین امر موجب شد دوباره نگاه‌ها متوجه بارورسازی ابرها شود. روز جمعه، ۲۱ شهریورماه، «محمدمهدی جوادیان‌زاده»، رئیس سازمان توسعه و بهره‌برداری فناوری‌های نوین آب‌های جوی، از انجام ۳۷ پرواز عملیاتی بارورسازی ابر‌ها با هواپیمای آنتونوف و ۵۰ پرواز با پهپاد طی سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ خبر داد. به‌گزارش تسنیم، جوادیان‌زاده گفته است: «این پروازها در حوضه‌های زاینده‌رود، کوهرنگ، خراسان‌جنوبی، فارس و بوشهر انجام شد. علاوه‌براین، ۶۲۶ ژنراتور زمینی در ۲۳ استان کشور برای اجرای پروژه بارورسازی ابر‌ها به کار گرفته شد.

 بیش از دو دهه از عملیاتی‌سازی پروژه بارورسازی ابرها در ایران می‌گذرد و گزارش‌های رسمی بهار امسال از سوی وزارت نیرو و مرکز ملی تحقیقات باروری ابرها، میزان افزایش بارش‌ها در پی انجام این عملیات‌ها را ۱۰ تا ۲۰ درصد اعلام کرده است. این در‌حالی‌است که طی این سال‌ها همواره با شک و شبهه به اجرای این پروژه به‌عنوان راهکاری برای مقابله با خشکسالی و اثرات منفی آن نگریسته شده است. «صادق ضیائیان»، رئیس مرکز ملی پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات هوا، خردادماه در واکنش به اعلام افزایش ۱۰ تا ۲۰ درصدی بارندگی، گفت: «هیچ جایی در دنیا نیست که توانسته باشد مشکل خشکسالی خود‌ را توسط بارروسازی ابرها حل کند. راهکار رفع خشکسالی، باروری ابرها نیست. این کار به‌عنوان یک راهکار عمومی مطرح نیست؛ برای یک جای محدود قابل‌قبول است؛ مثلاً برای پشت یک سد.»

به‌گزارش ایلنا، او در رابطه با بهترین راهکار برای رفع خشکسالی گفت: «بهترین روش‌ها برای رفع خشکسالی آن است که منجر به صرفه‌جویی می‌شود؛ روش‌های مدیریت منابع آب، روش‌های جلوگیری از هدررفت آب در لوله‌کشی‌ها، روش‌های تغییر الگوی کشت، روش‌های بهبود نژادی برای کشاورزی و…. روش‌های بسیار زیادی هستند که تأثیر و کارایی به‌مراتب بیشتری دارند.»

ضیائیان تأکید کرد: «حرف من این نیست که این راهکار را باید به‌‌کلی کنار گذاشت. بلکه معتقدم این راهکار هم وجود دارد، اما این‌طورکه در بین عامه مردم جا افتاده که این روش، همه‌چیز است؛ خیر، این‌طور نیست.»

او در توضیح بیشتری با ذکر یک مثال گفت: «فرض کنید یک عملیات بارشی خوب در بهترین شرایط ۱۰ میلی‌متر بارش داشته باشد، اگر این مقدار را ۱۵ درصد افزایش دهیم، یک و نیم میلی‌متر به این بارش افزوده می‌شود. اگر این افزایش بارش در خیابان رخ دهد نیز فایده‌ای ندارد و مهم است که کجا این عملیات صورت بگیرد. هر جایی و با هر ابر و هر سامانه‌ای نیز نمی‌توان این کار را انجام داد. مثلاً اگر عملیات پشت یک سد باشد، ارزشمند است.»

ضیائیان یادآور شد: «متوسط بارش کشور حدود ۲۳۰ میلی‌متر است، فرض کنید امسال که خشکسالی است، بارش نزدیک به ۳۰ تا ۴۰ درصد از این عدد پایین‌تر بوده است. حال فرض بگیرید تمام سامانه‌های جوی که روی کشور فعال می‌شوند، امکان بارورسازی داشته باشند. بارش باید به عدد ۲۳۰ میلی‌متر برسد که این کار امکان‌پذیر نیست؛ مگر آنکه با اهدافی خاص در روی سدهایی خاص در مناطقی محدود کارهایی انجام بگیرد که بتواند مقداری قضیه را بهبود دهد.»

از سوی دیگر، مسئول مرکز ملی پایش و هشدار خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی کشور میز با تأکید بر اینکه نتایج بارورسازی ابرها به‌صورت علمی قابل‌اثبات نیست، این اقدام را راهکار رفع خشکسالی ندانست.

تأثیر بارورسازی قابل‌اثبات است؟

«احد وظیفه»، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان اینکه هیچ کشوری در دنیا از بارورسازی ابرها به‌عنوان راه‌حل مقابله با خشکسالی استفاده نکرده است، گفت: «بارورسازی ابرها می‌تواند در شرایط خاص تا حدی منابع آبی را تقویت کند و بارش‌های طبیعی را اندکی افزایش دهد.»

او بیان اینکه با اشاره به اینکه بارورسازی در بهترین حالت، می‌تواند بارش‌ها را حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش دهد، گفت: «این میزان افزایش هم فقط در یک موقعیت خاص و محدودیت‌های زمانی و مکانی قابل‌ثبت است، نه اینکه در مجموع بارش سالانه یک منطقه چنین تأثیری داشته باشد.»

به‌گفته مسئول مرکز ملی پایش و هشدار خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی کشور، یکی از مشکلات اساسی بارورسازی دشواری در اثبات تأثیر واقعی آن است.

او همچنین با بیان اینکه در دنیا گزارش‌های موافق و مخالف بسیاری در زمینه تأثیر بارورسازی ابرها وجود دارد، گفت:  «شرکت‌هایی که مجری این طرح‌ها هستند، معمولاً مدعی موفقیت‌اند، اما پژوهش‌های بلندمدت و دانشگاهی نشان می‌دهد اثبات این اثر بسیار پیچیده و دشوار است. برخی تحقیقات به افزایش نسبی بارش اشاره دارند، درحالی‌که نتایج مطالعات دیگر نشان می‌دهد تغییر معناداری در الگوی بارش رخ نداده است.»

نتایج متفاوت در اقلیم‌های گوناگون

وظیفه با بیان اینکه نتایج بارورسازی در مناطق مختلف متفاوت است، افزود: «این روش در همه‌جا یکسان عمل نمی‌کند. در بعضی کشورها مانند آمریکا و استرالیا، طی زمستان‌های سرد در مناطق کوهستانی گزارش‌هایی از افزایش بارش برف منتشر شده است، اما در نقاط دیگر حتی پس از اجرای برنامه‌های چندساله نتیجه قابل‌توجهی به‌دست نیامده است.»

مسئول مرکز ملی پایش و هشدار خشکسالی سازمان هواشناسی با تأکید بر اینکه سامانه‌های بارشی، سیستم‌های بسیار پرانرژی و بزرگ‌مقیاس هستند، تصریح کرد: «دخالت ما در این سامانه‌ها با پاشیدن ذرات یدید نقره یا نمک در ابرها، در مقایسه با انرژی طبیعی این سامانه‌ها بسیار ناچیز است. به همین دلیل، آشکارسازی تأثیر واقعی بارورسازی بسیار سخت‌تر از انجام خود عملیات است.»

او یادآور شد: «از نظر فنی، اجرای عملیات ساده است؛ یک هواپیما مواد خاصی را داخل ابر پخش می‌کند. اما اینکه بتوانیم اثبات کنیم این اقدام به‌طور قطع باعث افزایش بارش شده، کاری بسیار دشوار و پرچالش است. همین مسئله باعث شده جامعه علمی هنوز به نتیجه قطعی درباره میزان اثربخشی بارورسازی نرسد.»

وظیفه تأکید کرد: «بارورسازی ابرها را باید به‌عنوان ابزاری محدود و کمکی در مدیریت منابع آب دید، نه یک راه‌حل قطعی برای خشکسالی. انتظار رفع بحران‌های بزرگ آبی از این روش، انتظاری غیرواقعی و خارج از توان علمی و عملی آن است.»

کارشناسان و مسئولان سازمان هواشناسی بر این موضوع تأکید دارند که بارورسازی ابرها نمی‌تواند تنها راه مقابله با خشکسالی باشد و نتایج قابل‌اثباتی به‌لحاظ علمی ندارد و مشخص نیست چرا به‌رغم این نظرات، وزارت نیرو و سازمان‌های تابعه آن در زمانی که شرایط اقتصادی کشور نیز چندان مناسب نیست به راه‌حلی که میلیاردها تومان هزینه نیاز دارند، اصرار می‌ورزند. این پرسش وجود دارد که در دولتی که رئیس آن همواره بر مشورت‌های علمی تأکید دارد، چرا بخشی از آن در وزارت نیرو راه‌های رفته را تکرار می‌کند؟