گزارش رستار می‌گوید: «مسائل هیدروپلیتیک کشورهای ساحلی حوضه آبریز دجله و فرات به‌عنوان یک حوضه آبریز فرامرزی در مطالعات مختلف به‌صورت عمده مورد بررسی قرار گرفته است، اما ابعاد و مسائل هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق به‌عنوان بازیگری نوظهور در حوزه مسائل هیدروپلیتیک منطقه و حوضه آبریز دجله و فرات تا به امروز به‌ندرت مورد توجه قرار گرفته است. ازاین‌رو، شناخت درهم‌تنیدگی مسائل و چالش‌های ژئوپلیتیکی این منطقه برای سیاستگذاران ایرانی امری حائز اهمیت است.»

براساس گزارش این اندیشکده، اقلیم کردستان عراق در شمال و شمال‌شرق عراق واقع شده است و پنج زیرشاخه رودخانه دجله از این منطقه عبور می‌کند که شامل رودخانه‌های «زاب بزرگ»، «زاب کوچک»، «سیروان»، «فیش‌خابور» و «آواسپی» است. این منطقه از نظر جغرافیایی در پایین‌دست ترکیه و ایران و در بالادست سایر استان‌های عراق قرار دارد. منابع اصلی آب این رودخانه‌ها ذوب برف و بارش باران است. پتانسیل آب سالانه کل منطقه کردستان عراق حدود ۳۵ میلیارد مترمکعب تخمین زده می‌شود که سی میلیارد مترمکعب آن از منابع آب سطحی و پنج میلیارد مترمکعب از منابع آب زیرزمینی است. در منطقه اقلیم کردستان عراق هفده سد بزرگ از جمله سدهای «دوکان»، «دربندی‌خان» و  «دهوک» تا پیش از خودمختاری اقلیم ساخته شده است. پس از خودمختاری نیز چهارده سد کوچک دیگر در این منطقه ساخته شده تا در مجموع میزان ظرفیت کنونی نگهداشت آب سطحی در این منطقه به حدود ۱۰ میلیارد مترمکعب برسد. علاوه‌براین، دولت اقلیم کردستان عراق ۲۴۵ موقعیت بالقوه برای سدسازی شناسایی کرده که از این تعداد ۳۲ موقعیت به‌عنوان اولویت مشخص شده‌اند. این امر می‌تواند توان اقلیم کردستان عراق برای نگهداشت حجم بیشتری از آب منطقه را بالا ببرد. درصورتی‌که در این موقعیت‌ها نیز کار ساخت سدهای مورد نظر به انجام برسد، ظرفیت نگهداشت آب در اقلیم کردستان به ۱۵.۲ میلیارد مترمکعب خواهد رسید تا با این ظرفیت افزوده‌شده، دولت اقلیم کردستان این امکان را داشته باشد که سی درصد از آورد سالانه رودخانه دجله و پنجاه درصد از منابع آب سطحی اقلیم کردستان عراق را مهار کند. از منظر آب زیرزمینی نیز چاه‌های غیرقانونی باعث کاهش چشمگیر سطح منابع آب زیرزمینی در این منطقه شده‌اند.

این مطالعه همچنین عنوان کرده است: «دولت منطقه‌ای کردستان عراق با مجموعه‌ای پیچیده از چالش‌های مدیریت منابع آب داخلی روبه‌روست که از روابط آن با دولت فدرال عراق و همچنین مشکلات داخلی درون خود دولت اقلیم کردستان عراق ناشی می‌شود.»

ابهام‌های قانونی

رستار عنوان کرده است: «ابهامات قانونی و تفسیرهای متفاوت از قانون‌ اساسی عراق یکی از منابع اصلی تنش‌های هیدروپلیتیک اقلیم کردستان است. قانون اساسی عراق بر مدیریت مشترک منابع آب داخلی بین دولت مرکزی و استان‌ها و دولت منطقه‌ای اقلیم کردستان عراق تأکید دارد. بااین‌حال، دولت اقلیم کردستان عراق و دولت فدرال عراق بر سر اجرای این اصل به‌ویژه در مورد اختیار مدیریت منابع آب و توسعه زیرساخت‌های هیدرولیکی اختلاف دارند. دولت اقلیم کردستان عراق قانون اساسی را به‌گونه‌ای تفسیر می‌کند که به آن اجازه مدیریت مستقل منابع آب در قلمرو خود را می‌دهد.»

این گزارش ادامه می‌دهد: «اربیل، پایتخت اقلیم کردستان عراق، با پیگیری سیاست مأموریت هیدرولیکی اقدام به ساخت سدها و  پروژه‌های زیرساختی آبی کرده است که دولت مرکزی آن را نقض قانون اساسی و ابزاری برای اعمال فشار سیاسی می‌داند. مأموریت هیدروپلیتیک دولت اقلیم کردستان عراق که شامل هفده سد ساخته‌شده پیش از تأسیس نظام فدرالی و برنامه‌هایی برای ارزیابی امکان‌پذیری احداث سد در ۲۴۵ موقعیت بالقوه است، می‌تواند بخش قابل‌توجهی از ظرفیت آبی رودخانه دجله را در اختیار این منطقه قرار دهد. بغداد این اقدامات یک‌جانبه را نقض اصل مدیریت مشترک منابع آب و حقوق بشر می‌داند. اختلافات ارزی و مدیریت نفت و درآمدهای آن نیز با هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق درهم تنیده شده است. موقعیت دولت اقلیم کردستان عراق در منطقه‌ای غنی از نفت منجر به تنش‌هایی با بغداد بر سر نحوه مدیریت منابع نفتی و درآمدهای حاصل از آن شده است. دولت اقلیم کردستان عراق بخش قابل‌توجهی از ذخایر نفت و گاز عراق را در اختیار دارد که برای آن یک مزیت اقتصادی ایجاد کرده است. برگزاری همه‌پرسی استقلال در منطقه اقلیم کردستان عراق در سال ۲۰۱۷ که با مخالفت شدید کشورهای همسایه از جمله ترکیه و ایران و دیگر بازیگران بین‌المللی از جمله اتحادیه اروپا و ایالات متحده روبه‌رو شد، این تنش‌ها را تشدید کرد. بیست روز پس از این همه‌پرسی بغداد با اعزام ارتش خود به مناطق مورد مناقشه از جمله کرکوک دوباره کنترل این مناطق را به‌دست گرفت. استفاده دولت اقلیم کردستان عراق از آب به‌عنوان ابزاری سیاسی در تهدید به‌ قطع جریان آب به استان‌های پایین‌دست در بحبوحه اختلافات با بغداد بر سر تخصیص بودجه و سایر مسائل مشهود بوده است.»

تنش‌های تاریخی

این گزارش همچنین عنوان کرده است که زمینه تاریخی درگیری‌های عرب و کرد نیز بر رویکرد دولت اقلیم کردستان عراق نسبت به مدیریت آب تأثیر گذاشته است. دولت اقلیم کردستان عراق آب را یک دارایی برای مردم کرد در منطقه می‌داند و پیگیری سیاست‌های هیدرولیکی ناشی از حس وجود تاریخچه‌ای از بی‌توجهی، به حاشیه راندن و توسعه‌نیافتگی توسط دولت مرکزی است: «رویدادهای تاریخی از جمله سیاست‌های عربی‌سازی رژیم بعث که با هدف تغییر ترکیب جمعیتی بخشی از مناطق کردنشین اجرا شد و همچنین عملیات نظامی که منابع آبی کردهای عراق را هدف قرار دادند، دیدگاه دولت در اربیل را در این خصوص شکل داده است. دولت اقلیم کردستان عراق سیاست آبی خود را ابزاری برای ایجاد توازن مجدد در روابط با دولت مرکزی می‌داند. چالش‌های داخلی درون دولت اقلیم کردستان عراق از جمله اختلافات حزبی میان کردهای عراقی، فساد و ضعف نهادها نیز تأثیر منفی بر مدیریت آب دارد. نظام حکمرانی آب در دولت اقلیم کردستان عراق فاقد چارچوب نهادی و سیاسی یکپارچه است که مانع از اشتراک‌گذاری داده‌ها و ارتباطات بین وزارتی می‌شود.»

گزارش رستار همچنین می‌گوید: «بعد فرامرزی هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق به‌شدت متأثر از موقعیت جغرافیایی آن در حوزه رودخانه‌های فرات و دجله، روابط آن با کشورهای همسایه و فقدان اختیار مستقیم در مذاکرات بین‌المللی است. هیدروپلیتیک فرامرزی این منطقه عمدتاً پیامد منازعات داخلی آن با دولت فدرال عراق و تمایلات آن برای خودمختاری بیشتر است. چالش اصلی اقلیم کردستان عراق در سطح بین‌المللی فقدان قدرت مذاکره مستقیم است. مطابق قانون اساسی عراق دولت مرکزی در بغداد تنها مرجع صلاحیت‌دار برای تدوین سیاست خارجی و مذاکره در مورد معاهدات بین‌المللی مرتبط با منابع آب فرامرزی است. این بدان معناست که دولت اقلیم نمی‌تواند به‌طور مستقل با بازیگران منطقه‌ای مانند ترکیه و ایران بر سر مسائل مدیریت آب تعامل داشته باشد. مأموریت هیدرولیکی کشورهای بالادست به‌ویژه ترکیه یکی دیگر از مسائل اثرگذار در بعد فرامرزی هیدروپلیتیک اقلیم کردستان است. پروژه‌های عظیم زیرساختی ترکیه مانند پروژه آناتولی جنوب‌شرقی و بخش جنوب و بخش جنوبی پروژه آناتولی شرقی (گاپ و داپ) جریان آب به کشورهای پایین‌دست از جمله سوریه و عراق را به میزان قابل‌توجهی کاهش می‌دهد که تأثیر مستقیمی بر دسترسی اقلیم کردستان به منابع آبی دارد. مسئله هویت کردی نیز به‌شدت با مدیریت آب در منطقه در هم تنیده است.»

این مطالعه که از سوی متخصصان دیپلماسی آب انجام شده است، توصیه می‌کند: «هرگونه سیاست مؤثر در مدیریت منابع آب در حوزه آبریز دجله و فرات باید پویایی‌های چندسطحی پیچیده‌ای را که بر هیدروپلیتیک اقلیم کردستان عراق تأثیر می‌گذارد، در نظر بگیرد. درک بستر تاریخی و ساختارهای اجتماعی پیرامون مناقشات آبی در حوزه آبریز دجله و فرات ضروری است و نباید تنها به یک نگاه مادی یا فنی مهندسی محدود شود. شناخت پیوند میان منابع آب نفت کریدورها و همچنین نقش بازیگران خارجی مانند ترکیه برای درک جامع‌تر از چشم‌انداز هیدروپلتیک منطقه الزامی است. تلاش‌های مربوط به همکاری‌های آبی فرامرزی در حوضه آبریز دجله و  فرات باید تمامی بازیگران ذی‌ربط از جمله اقلیم کردستان عراق را در بر بگیرد تا از مدیریت فراگیر و پایدار منابع مشترک آب اطمینان حاصل شود.»