وقتی نگرانی درباره پسروی خزر مطرح می‌شود، متولیان می‌گویند در ادوار مختلف شاهد پسروی و پیشروی‌های زیادی بوده‌ایم. این نکته درست است، اما عواملی وجود دارد که معکوس شدن این روند را با مشکل مواجه می‌کند. یکی از آنها استحصال آب در حوضه رود ولگا و سدسازی‌های انجام‌گرفته در این منطقه است. ۱۳۰ رودخانه تغذیه‌کننده دریاچه خزر هستند که در بین آنها رود ولگا از همه مهمتر است؛ چراکه بین ۸۰ تا ۸۵ درصد حقابه دریاچه خزر را تأمین می‌کند و در سال‌های اخیر ولگا بارها کاهش آبدهی داشته و بیش از ۴۰ سد ساخته و ۱۸ سد در این منطقه در دست برنامه‌ریزی است. علاوه‌براین، کشورهای اطراف خزر آب‌شیرین‌کن دارند و در حال استحصال آب هستند و موضوع انتقال آب از خزر به مناطق دیگر هم همواره مورد توجه بوده است؛ مثلاً بارها صحبت از انتقال آب خزر به سمنان مطرح شده.

موضوع بعدی تغییر فاکتورهای اقلیمی و انتشار گازهای گلخانه‌ای است که شاهد افزایش دما، کاهش ابرناکی، کاهش ضخامت یخ‌های منطقه ولگا و افزایش تبخیر سطحی هستیم. تحقیقات بسیاری هم درباره وضعیت خزر انجام گرفته است، اما یکی از معتبرترین تحقیقات دراین‌باره توسط دانشگاه‌های برمن و گیسن آلمان و همچنین، اوترخت هلند در سال ۲۰۲۰-۲۰۲۱ انجام گرفت و پیش‌بینی این مطالعه می‌گفت تا پایان قرن میلادی، در سناریوی خوشبینانه ۹ متر و در حالت بدبینانه تا ۱۸ متر دریای خزر پسروی خواهد داشت. با کاهش ۹ متری تراز آب، پهنه آبی دریای خزری تا یک‌چهارم کاهش می‌یابد و اگر سناریوی بدبینانه رخ دهد، این پهنه به‌میزان یک‌سوم کم خواهد شد. مؤسسه تحقیقات آب کشور هم اعلام کرده است ظرف سه سال اخیر تراز آب خزر ۷۶ سانتی‌متر کاهش یافته و در سال جاری نیز ۳۰ سانتی‌متر دیگر کاهش خواهد یافت. این یعنی ظرف چهار سال ۱۰۶ سانتی‌متر کاهش را شاهد بوده‌ایم. این کاهش تراز طی چهار سال را اگر تا پایان قرن در نظر بگیریم، با کاهشی حتی بیشتر از ۱۸ متر مواجه خواهیم بود و در واقعیت وضعیت از سناریوی بدبینانه‌ای که پیش‌بینی شده هم بدتر است. 

مشکل دیگر این است که پنج کشور حاشیه خزر، اقتصادی به‌شدت وابسته به نفت و تولیدات نفتی دارند و وابستگی به نفت به این معناست که افزایش کربن در این منطقه نه‌تنها متوقف و معکوس نمی‌شود که افزایش می‌یابد و مجموع این عوامل نشان‌دهنده این است که باید نگران این پسروی باشیم و اگر تمهیدی نباشد، این پسروی تشدید می‌شود. 

اما پسروی خزر چه تبعاتی دارد؟ نخستین مورد این است که تجارت و حمل‌ونقل دریایی مختل خواهد شد و شاهد کاهش واردات و صادرات در حوزه خزر خواهیم بود. علاوه‌براین، به‌دلیل آنکه زیرساخت‌های ساحلی تخریب یا بلااستفاده می‌شوند، تأثیر مستقیمی در افت کشتیرانی و بنادر خواهد داشت. در کنار این موارد آبخوان‌های ساحلی با کاهش سطح آب روبه‌رو خواهند شد و به‌این‌ترتیب، شاهد کاهش کمی و کیفی تولیدات کشاورزی خواهیم بود که همه اینها عامل رکود اقتصادی خواهد بود. این موضوع همچنین می‌تواند پیامدهای مخرب محیط‌زیستی گسترده‌ای داشته باشد. تعداد زیادی از زیستمندان خزر کاهش می‌یابند، رطوبت کم می‌شود و عرصه‌های جنگلی تحت‌تأثیر این موضوع قرار می‌گیرند و فرسایش تشدید می‌شود. خلیج‌ها و تالاب‌های ما هم، همان‌طورکه مدت‌هاست این روند در آنها دیده می‌شود، به‌سمت خشکی خواهند رفت و نرخ بیابان‌زایی و فرونشست تشدید می‌شود و خشک شدن زمین طمع سودجویان برای گرفتن این عرصه‌ها را بالا می‌برد. دسته آخر پیامدها هم مخاطرات هیدرو و ژئوپلتیک است که باید از این منظر هم نسبت به موضوع حساس باشیم. 

اما نخستین گام در این مورد چیست؟ ابتدا باید روند جاری و اتفاقاتی را که باعثش می‌شود، کنترل کنیم. در گام بعد، به‌واسطه این پسروی، ریزگردها افزایش می‌یابند و همین الان هم خبرش درباره مازندران و گلستان زیاد است. بحث سوم هم تثبیت حد بستر و حد حریم دریاچه خزر است. تثبیت حد بستر و حریم نیازمند اطلاعات رقومی است و در کنار این اطلاعات باید بتوانیم این حدود را علامت‌گذاری کنیم. باید از سازمان‌ جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری بپرسیم آیا اطلاعات رقومی حد بستر و حریم دریاچه خزر را داریم یا نه؟ پرسش دوم از وزارت نیروست. این وزارتخانه باید پاسخ دهد که باتوجه‌به این پسروی‌ها، آیا در گذشته علامت‌گذاری درباره حد حریم و بستر داشته‌ایم؟ ممکن است بگویند بله. اما نکته تقویت این‌دست تمهیدات است و باید درباره دخل و تصرفات در حاشیه خزر پایش روزانه انجام گیرد و این مطالبه باید عمومی شود و طرح‌هایی چون طرح تنفس باید پیش‌بینی شود تا از زمین‌خواری جلوگیری شود. از سوی دیگر، باید تقویت دیپلماسی آب از مجرای کنوانسیون تهران را جدی بگیریم. این کنوانسیون برای حفاظت از دریاچه خزر نوشته شده و شامل کشورهای اطراف این دریاچه است. باید درباره تأمین حقابه دریاچه و جلوگیری از استحصال آب صحبت شود. باید درباره افزایش تاب‌آوری اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی در حاشیه خزر برنامه داشته باشیم تا اگر شرایط بدبینانه رخ داد، کمترین آسیب را ببینیم. این موارد از جمله مهمترین مواردی است که باید سازمان‌های مربوطه باید برای آن تمهیدات لازم چیده و به آن فکر کنند تا در شرایط فعلی بتوانیم این پسروی را با آسیب کمتری مهار کنیم.