درخت کرَم هر کجا بیخ کرد             گذشت از فلک شاخ و بالای او
گر امّیدواری کز او بر خوری            به منّت منه ارّه بر پای او  

 (سعدی)

اگر به دیوان و اشعار بزرگان ادب پارسی نظری بیندازیم با اشعار بسیاری مواجه می‌­شویم که در باب فواید و سخاوت بی‌­مانند درختان سروده شده‌­اند و در نظر گرفتن آموزه‌­های آنها مایه رهایی و رستگاری انسان امروز خواهد بود. قصد این نوشتار نه پرداختن به این اشعار که خود مجال مفصل و مستقلی می‌­طلبد، بلکه نگاهی گذرا به فوائد و تواضع درختان در زندگی انسان از دریچه نگاه شاعرانه استاد سخن سعدی شیرازی به‌بهانه شعری است که در آغاز سخن آمد.

شیخ اجل در این ابیات می‌­خواهد به انسان یادآوری کند که اگر می­‌خواهید لطف و محبتی کنید و منتظر دریافت پاداش از طرف باری تعالی هستید، با منت گذاشتن اثر این کار را از بین نبرید. او با اشاره به شاخ و بالای برگذشته از فلکِ درخت درواقع به‌طور ضمنی به سخاوت و بی‌دریغی درخت هم اشاره می‌­کند. با خواندن این ابیات ناخودآگاه به فرهنگ ایرانی و استفاده از مفهوم درخت در زبان فارسی اندیشیدم. مثلا‌ً ضرب‌المثل معروف «درخت هرچه پربارتر، افتاده‌تر» هم با استفاده از تصویر فروتنی و سربه‌زیری درخت به افراد مغرور و متکبر خطابی زیبا دارد. یعنی همان‌طورکه یک درخت هرچه پربارتر باشد و میوه و ثمر بیشتری داده باشد، شاخه­‌هایش بیشتر خم می‌شود، انسان دانا نیز هر چقدر علم و آگاهی‌­اش بیشتر باشد، متواضع‌­تر و بی‌­تکبرتر است. انسان دانا بدون غرور و تکبر تلاش می‌کند تا دیگران نیز از دانش او بهره‌­مند شوند؛ همچون درخت پرثمری که شاخه‌­هایش را خم کرده تا مردم از ثمره وجودش بهره‌مند شوند. به‌این‌ترتیب، گویی آگاهی و درخت از یک جنس هستند. در فرهنگ‌­های غیرپارسی نیز به درخت آگاهی و آگاهی درخت اشاراتی شده است.

چنان که پیداست در خلقت این کره خاکی، به‌وجود آمدن درختان قبل از حیوانات و انسان‌­ها بوده است. درختان همواره مأمن و پناهگاهی برای انسان بوده و هستند. انسان همیشه از همه اجزای این مخلوق بابرکت استفاده و حتی متأسفانه سوء‌استفاده کرده است. از ریشه تا برگ، چوب، میوه و حتی سایه درختان برای انسان مفید بوده است و تا چندین دهه قبل بیشتر وسایل زندگی او از درختان تأمین می‌­شده است. امروز لااقل در بادی نظر این مسئله روشن است که البته ارزش درختان تنها به چوب و میوه آن نیست. درخت در پالایش هوا و دمیدن روح زندگی در این کره خاکی که با گازهای سمی و شیمیایی احاطه شده است، نقش بی‌بدیلی دارد. این موجود به‌زعم من مقدس، در افزایش لطافت هوا، حفظ خاک و گردش آب در طبیعت بسیار مؤثر است و سبب رنگ و روح بخشیدن به شهرها می‌­شود. درختان همه این مزیت‌­ها را از قبیل سرسبزی، اکسیژن، کاهش گرمایی محیط، حفاظت از خاک، کاهش آلودگی، سایه­ گستری، ساخت ابزار و هزاران کاربرد دیگر را، بی‌­دریغ در اختیارمان می‌­گذارند.

 درختان نه‌تنها انسان‌ها بلکه برای پرندگان و دیگر حیوانات و جانوران، همیشه منبع تغذیه و پناهگاه مطبوع بوده‌­اند. علاوه‌بر بخشندگی و تواضع که می‌­توان از درختان یاد گرفت، دیگردوستی هم مقوله‌ای است که می‌­توان از کنار هم بودن درختان آموخت. می‌­توان آموخت که چگونه با پیروی از آرامش و صبر و سخاوت درختان، از وضعیت پیچیده‌­ای که بشر امروزی دچار آن شده است و هر روز سردرگمی و شکنندگی اوضاع به‌ویژه در کشورهای توسعه‌نیافته بیشتر می‌شود، رهایی یافت. در اکثر کشورهای توسعه‌یافته انجام کارهای داوطلبانه و کمک به مؤسسات خیریه امری کاملاً مرسوم است و حتی نوعی رزومه شخصی برای افراد جویای کار تلقی می‌­شود. در این کشورها این فرهنگ را از کودکی به بچه‌ها می‌آموزند، درحالی‌که چنین رویه‌­ای در کشور ما کاملاً مغفول مانده است و توجهی به آن نمی‌شود. متأسفانه در حال حاضر با مشکلات عدیده‌­ای که بشر امروز دارد، خوب بودن خیلی دشوار شده است. اما می‌­شود بی‌دریغی و سخاوت را از درخت آموخت و چنان‌که سعدی درخت را به‌نوعی مظهر سخاوت در نظر گرفته است، بی‌دریغ بخشید و با صبر ایستادگی در انتظار برآمدن بهار ایستاد. می‌­توان از طبیعت دوستی آغاز کرد، از توجه و نوازش درختان و گیاهان گرفته تا مراقبت از محیط‌زیست اطرافمان و همچنین تلاش بی‌وقفه برای درک اهمیت و نقش درختان در زیست جمعی. این تمرین می‌­تواند نگاه ما را به مقوله محیط‌زیست تغییر دهد و به‌سمت تلاش برای ارتقای سطح کیفی زندگی پایدار رهنمون باشد.