«سعید معین نمینی» مدیر مبارزه با آفات عمومی و همگانی سازمان حفظ نباتات کشور در مورد نقش مبارزه با آفات در تحقق کشت پایدار می‌گوید: «به طور معمول در همه دنیا آفات کشاورزی این چالش وجود دارد. در آخرین اجلاس جهانی حفظ نباتات هم برآورد شده است که ۴۲.۵ درصد کاهش محصولات در سراسر دنیا ناشی از آفات است. مقصود از این آفات هم حشرات آفات است هم بیماری و غیره که به محصولات کشاورزی آسیب می‌زند. باتوجه‌به اینکه ما در منطقه خشک قرار داریم معمولاً درگیری کشاورزی ما با حشرات و علف‌های هرز بیشتر است. این در مورد همه مراحل از کاشت تا برداشت وجود دارد. الان در مورد «سِن» غلات اگر مقابله انجام نشود بیش از ۳۰ تا ۵۰ درصد محصول از بین خواهد رفت. این آفت به‌عنوان آفت کلیدی محصول گندم طبقه‌بندی می‌شود. آفات کلیدی اعم از اینکه حشره باشند یا بیماری‌های قارچی و باکتریایی این توان را دارند که در تراکم بالا کل محصول را از بین ببرند. پس مقابله با این آفات اهمیت بسیار بالایی نه فقط در ایران بلکه در همه دنیا دارد. حفظ نباتات پشتیبان تولید است. پایداری تولید در گرو این موضوع است.»

سن بالا، سواد پایین
معین توضیح می‌دهد: «فرایندی که در مجموع به آن حفظ نباتات می‌گوییم مهم‌ترین موضوع این است که مخاطب و بهره‌بردار شما کیست. بالای هفتاد درصد بهره‌برداران ما در ایران سن بالای شصت سال دارند. دوم اینکه کم‌سواد یا بی‌سواد هستند. این موضوع تقریباً هرگونه آموزش را بی‌اثر می‌کند. چون این افراد قابلیت انعطاف کمتری دارند و از ایده‌های امروز دور هستند. هم از طرف سازمان حفظ نباتات هم از طرف مجموعه‌هایی مانند ترویج جهاد کشاورزی، آموزش داده می‌شود؛ اما خروجی آن طور که بایدوشاید نیست. سواد بسیار مهم است. به‌عنوان‌مثال در مورد کنترل مگس مدیترانه، بهره‌برداری داریم که خودش کم‌سواد است؛ اما پسرش علوم کشاورزی خوانده است و مقاله‌های خارجی را ترجمه کرده و روش‌ها را به او یاد می‌دهد. اما در مجموع در تمام سال‌هایی که آموزش را محور قرار دادیم خروجی آن متناسب نیست. در اکثر استان‌ها هم به طور ممتد کلاس‌ها و دوره‌های آموزشی برگزار شده و می‌شود؛ اما خروجی چندانی ندارد. کشاورز باید احساس نیاز کند. احساس نیاز همیشه وقتی ایجاد شده است که مثلاً در یک سال خسارت هنگفتی به بار آمده است. موضوع دیگر این است که حتی در مورد کشاورز باسواد ما هم وقتی برای مقابله با آفات دخل‌وخرجش نمی‌خواند و اصطلاحاً استفاده از روش‌های علمی برایش مقرون‌به‌صرفه نیست آن را کنار می‌گذارد. کشاورز حساب می‌کند که برای مقابله با بیماری زنگ زرد که می‌تواند در صورت مقابله‌نکردن، بالای ۵۰ درصد محصولش را از بین ببرد، دو بار سم‌پاشی نیاز دارد آن‌هم با سم لیتری ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان. این کار را انجام نمی‌دهد.»

چاره‌ای جز مواد شیمیایی نیست
معین در مورد انتقادات محیط زیستی در استفاده از کود و سم شیمیایی نیز توضیح می‌دهد: «از نظر من این شعاری است که به نحو شدیدی در آن غلو شده است. ما نمی‌گوییم که حتماً باید از کود و سم شیمیایی استفاده کرد. اما در تمام کشورهای دنیا هم از مواد شیمیایی استفاده می‌کنند هم از موارد غیرشیمیایی. مثلاً شما می‌خواهید برای مقابله با آفت سن از نوع خاصی از زنبور استفاده کنید، در طبیعت ایران و شرایط آب‌وهوایی ایران، بین ۲۰ تا ۲۳ درصد در شرایط نرمال کارایی دارند. حالا اگر هوا کمی گرم‌تر و بارش کم شد این عدد به ۴ تا ۵ درصد می‌رسد. درحالی‌که همین زنبور در ترکیه که رطوبت بسیار بیشتر (حدود ۷۵۰ میلی‌متر بارندگی) دارد و در عرض جغرافیایی بالاتری قرار دارد و دمای کمتری هم دارد، شرایط برای رشد و نمو این نوع زنبور فراهم است؛ بنابراین او می‌تواند این مبارزه را با روش بیولوژیک داشته باشد؛ اما ایران نمی‌تواند. ما که نمی‌توانیم اقلیم را تغییر دهیم. اگر ما از سموم شیمیایی استفاده نکنیم گندم که هیچ حتی کاه هم نمی‌توانیم برداشت کنیم؛ بنابراین ما برای برخی موارد اجبار داریم. نکته دیگر این است که نه ما بلکه در هیچ کجای دنیا نمی‌توان برای کنترل همه آفات از مواد غیرشیمیایی استفاده کرد. ما همیشه وقتی تراکم کم تا زیر متوسط داریم و فقط در مورد برخی آفات، می‌توانیم از موارد غیرشیمیایی مانند باکتری‌ها و حشرات استفاده کنیم. حتی در کشورهای جهان اول و دوم هم این طور است. در طغیان یا تراکم متوسط به بالا در همه دنیا از روش‌های شیمیایی استفاده می‌شود. اما از موادی استفاده می‌شود که تاحدامکان کم‌ترین اثرات را منابع آب‌وخاک، محصول نهایی و در مجموع محیط‌زیست داشته باشد. تلاش بر این است که سموم کم‌خطر، برای محیط‌زیست، انسان و دام و درعین‌حال مؤثر بر آفت باشد.»

چاره‌ای جز مواد شیمیایی نیست
معین در مورد انتقادات محیط زیستی در استفاده از کود و سم شیمیایی نیز توضیح می‌دهد: «از نظر من این شعاری است که به نحو شدیدی در آن غلو شده است. ما نمی‌گوییم که حتما باید از کود و سم شیمیایی استفاده کرد. اما در تمام کشورهای دنیا هم از مواد شیمیایی استفاده می‌کنند هم از موارد غیر شیمیایی. مثلا شما می‌خواهید برای مقابله با آفت سن از نوع خاصی از زنبور استفاده کنید، در طبیعت ایران و شرایط آب و هوایی ایران، بین ۲۰ تا ۲۳ درصد در شرایط نرمال کارایی دارند. حالا اگر هوا کمی گرم‌تر و بارش کم شد این عدد به ۴ تا ۵ درصد می‌رسد. در حالی که همین زنبور در ترکیه که رطوبت بسیار بیشتر (حدود ۷۵۰ میلیمتر‌بارندگی) دارد و در عرض جغرافیایی بالاتری قرار دارد و دمای کمتری هم دارد، شرایط برای رشد و نمو این نوع زنبور فراهم است. بنابراین او می‌تواند این مبارزه را با روش بیولوژیک داشته باشداما ایران نمی‌تواند. ما که نمی‌توانیم اقلیم را تغییر دهیم. اگر ما از سموم شیمیایی استفاده نکنیم گندم که هیچ حتی کاه هم نمی‌توانیم برداشت کنیم. بنابراین ما برای برخی موارد اجبار داریم. نکته دیگر این است که نه ما بلکه در هیچ کجای دنیا نمی‌توان برای کنترل همه آفات از مواد غیر شیمیایی استفاده کرد. ما همیشه وقتی تراکم کم تا زیر متوسط داریم و فقط در مورد برخی آفات، می‌توانیم از موارد غیر شیمیایی مانند باکتری‌ها و حشرات استفاده کنیم. حتی در کشورهای جهان اول و دوم هم این طور است. در طغیان یا تراکم متوسط به بالا در همه دنیا از روش‌های شیمیایی استفاده می‌شود. اما از موادی استفاده می‌شود که تا حدامکان کم‌ترین اثرات را منابع آب و خاک، محصول نهایی و در مجموع محیط زیست داشته باشد. تلاش بر این است که سموم کم خطر، برای محیط‌زیست، انسان و دام و در عین حال موثر بر آفت باشد.»

تحریم‌های کمرشکن
بااین‌حال معین معتقد است که ایران در زمینه استفاده از کود و سم کم‌خطرتر و کم‌اثرتر بر محیط‌زیست با مشکلات بزرگ بین‌المللی مواجه است. او می‌گوید: «کشور ما در این زمینه هم دچار مشکل است. ما در تحریم هستیم. سموم نسل یک و نسل ۲ و تا حدودی نسل ۳ را هم می‌توانیم به کشور وارد کنیم. اما سموم نسل چهار و پنج که سموم جدید هستند و بسیار به نسبت نسل‌های گذشته سازگارتر با محیط‌زیست و کم‌خطرتر هستند را به ما نمی‌فروشند و امکان واردات آن را نداریم؛ بنابراین این‌طور نیست که سازمان حفظ نباتات یا وزارت جهاد کشاورزی نخواهد از چنین روش‌هایی استفاده کند؛ اما امکانش برایش وجود ندارد. چرا که اصلاً دنیا به ما سموم انتخابی فلکسیبل نمی‌فروشد. من ناچارم با همین سموم نسل یک و دو و سه با آفات مبارزه کنم. به همین دلیل ما «دُز» را تغییر می‌دهیم تا میزان کمتری به منابع آسیب وارد شود. همین موضوع در مورد کود هم صدق می‌کند. کشاورز هم نمی‌تواند کود زیادی استفاده کند. چون خود کود زیاد باعث بیماری می‌شود. مثلاً کود «ازته» در صورت مصرف زیاد در بدن تبدیل به نیتریت و نیترات می‌شود و حتی سرطان‌زا است. اما بالارفتن قیمت کود خودش باعث شده است که مصرف کود هم به‌شدت پایین بیاید و فقط در برخی مناطق به‌صورت لکه‌ای در مناطق کشت آبی و کشاورزی که متمول باشد استفاده می‌کند. مزارع ما عموماً دیم و نیمه آبی است و کشاورزان دیگر حتی توان مالی استفاده از کود را هم ندارند. در سال‌های گذشته گاهی همین مصرف بالای کود برای صادرات محصولات کشاورزی مشکل ایجاد می‌کرد؛ اما حالا ما می‌بینیم که همین مشکل هم وجود ندارد. ما امسال هیچ محموله کشاورزی صادر شده برگشت‌خورده نداریم. همین‌الان که با هم صحبت می‌کنیم حدود ۵۰۰ هزار تن مرکبات از مازندران به کشورهای آسیا و روسیه صادر شد که مشکلی نداشت.»

معین می‌گوید: « نباید از این طرف بام بیافتیم نه آن طرف بام. استفاده استاندارد از کود و سم مشکلی ندارد. به ویژه اینکه ما از سموم سازگار با محیط زیست استفاده کنیم. دوم اینکه اگر امکان این بود که ما از روش‌های غیر شیمیایی مانند حشرات یا پاتوژن‌ها، ویروس‌ها یا قارچ‌ها استفاده کنیم اولویت استفاده از این روش‌هاست.»