اخراجی ماندگار در ایران

| محمود قاسمپوری، عضو هیئت‌علمی دانشگاه تربیت مدرس |

«اِلن ویولا (الن وُسالو)» یا همان خانم توکلی، یک فرد آشنا با طبیعت (Naturalist) و درناشناس معروف فنلاندی‌الاصل در ایران بود. او به هفت زبان برای مکالمه تسلط داشت و قادر بود به چهار زبان بدون اشتباه بنویسد. بانو الن بیش از چهار دهه در ایران زندگی کرد و از گوشه‌گوشه ایران خاطره‌ها داشت. وقتی از جنگل‌های تاغ زرد در گنبدلی سرخس تا رویشگاه‌های انار شیطان در تربت حیدریه سخن می‌گفت، می‌فهمیدی ایران را بهتر از خودت می‌شناسد. همراه با درناهای سیبری زمانی که ۱۳ عدد بودند تا سال‌ها بعد که تنها امید به ایران می‌آمد،‌ خاطره داشت. با دوربین‌های آنالوگ ۳۰ سال پیش، از دریاچه ارومیه تصاویری با چند ده هزار فلامینگو داشت. او تعریف می‌کرد که چطور همسرش دکتر توکلی که یک ایرانی بود، آمریکا را برای زندگی برگزید و او که یک فنلاندی بزرگ‌شده در کانادا بود، ایران را برای زندگی دائمی‌اش انتخاب کرد. شبکه استانی هر سال او را به یک برنامه مستقیم دعوت می‌کرد و سؤالات تکراری از او می‌پرسید که این سال‌ها ایران و ایرانی‌ها را چطور دیده است! با الن از سال ۷۵ آشنا شدم، او ساکن شهر مجاور ما بود. این آشنایی به توصیه استاد عزیزم، دکتر بهرام کیابی، صورت گرفت. آنچه دکتر از منش والای این زن به من گفته بود، بسیار متفاوت از شایعات ناخوشایندی بود که قبلاً از دهان کارشناس مسئول سابق پرندگان سازمان محیط‌زیست شنیده بودم.

پرواز الن ووسالو-توکلی: روایت عشق، انقراض و پیچیدگی‌های حفاظت در ایران

| ایمان ابراهیمی، حفاظت‌گر پرندگان |

غروب چهارشنبه‌ گذشته، الن ووسالو-توکلی، زنی که به «مادر درناها» شهرت داشت، در سن ۹۵سالگی چشم از جهان فروبست. الن که اصالتاً اهل فنلاند بود، برای نخستین‌بار در سال ۱۳۵۰ به‌واسطه همسر ایرانی خود به مازندران سفر کرد. اگرچه این ازدواج بعدها به جدایی انجامید و همسرش در آمریکا ازدواج مجدد کرد و همان‌جا فوت شد، اما الن ایران را برای زندگی برگزید. او بیش از پنج‌دهه از عمر خود را وقف حفاظت از پرندگان، به‌ویژه درنای سیبری، کرد و در این مدت نیز رفت‌وآمدهای منظم به فنلاند داشت. عشقی که او به درناها داشت بی‌نظیر بود، اما مرگ او هم‌زمان با انقراض جمعیت غربی درنای سیبری در ایران، واقعیتی تلخ و عبرت‌آموز را برجای گذاشت.

الن در طول زندگی خود، حمایت‌های متعددی از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران، جوامع محلی و حتی منابع مالی و تخصصی کشور فنلاند دریافت کرد و تمام این ابزارها را برای تحقق هدف خود به‌کار گرفت. اما چرا باوجود این تلاش‌ها و امکانات، رؤیای احیای جمعیت درنای سیبری در ایران که آرزوی او بود، ناکام ماند؟ پاسخ به این پرسش، دریچه‌ای به واقعیت‌های پیچیده و پرریسک حفاظت پرندگان در ایران باز می‌کند.

یکی از واقعیات تلخ حفاظت پرندگان در دنیا و به‌خصوص در ایران، تأثیر متغیر‌های بسیار فراوان و بعضا غیرقابل پیش‌بینی و کنترل در میزان موفقیت حفاظت است. الن در دهه‌ ۵۰ اولین‌بار ایران را دید بی‌خبر از آنکه انقلابی در شرف وقوع است، بی‌خبر از آنکه شمال ایران با بحران تغییر کاربری و تخریب زیستگاه رو‌به‌رو خواهد شد و بی‌خبر از تغییرات اجتماعی وسیعی که در این ۵ دهه به‌صورت مداوم در حال وقوع بوده است. تمام این تغییرات خارج از کنترل الن یا هر حفاظت‌گر دیگری است، اما نقش آنها در انقراض یک گونه می‌تواند به‌مراتب پررنگ‌تر از نقش یک حفاظت‌گر باشد، چنانچه در رابطه با درنا بود.

تمام متغیر‌های تأثیرگذار بر حفاظت لزوماً اجتماعی، اقتصادی و محیط‌زیستی نیستند. اگر بدشانس باشیم، رفتار خود پرنده نیز می‌تواند شانس بقایش را کمتر کند. در ارتباط با درنای سیبری این بدشانسی به‌وضوح وجود داشت. درنا در مقابل تغییر مسیر مهاجر خود بسیار مقاوم بود و مسیر، زمان و مقصد مهاجرت تا مرگ آخرین فرد پایدار ماند. مسیری که از شوروی در حال فروپاشی گذر می‌کرد و به فریدونکناری که قتلگاه پرندگان مهاجر است، ختم می‌شد.

زندگی الن به ما یادآوری می‌کند که عشق و تلاش به‌تنهایی ضامن موفقیت در حفاظت نیستند. دهه‌ها تلاش صادقانه الن برای حفظ درنای سیبری، درنهایت در برابر تغییرات پیچیده و گاه غیرقابل‌کنترل، ناکام ماند. آرزوی الن تحسین شدن یا مورد تقدیر قرار گرفتن نبود؛ او تنها حفاظت از پرندگان را می‌خواست. بررسی دقیق مسیری که منتهی به انقراض درنا شد‌، می‌تواند درس‌هایی باشد برای آنکه آرزوهایی چون آرزوی او، به تاریخ نپیوندند.