در فصل زادآوری بسیاری از پرندگان هستیم؛ از پارک‌های شهری، حاشیه شهرها تا دورترین عرصه‌های طبیعی، حیات در آشیانه‌ها جریان دارد. در حاشیه یک مسیر طبیعت‌گردی، ممکن است پرنده‌ای روی تخم‌ها خوابیده یا جوجه‌هایی در مراحل مختلف رشد داشته باشند. گاهی یکی از جوجه‌ها بر اساس غریزه و برای یادگیری مهارت بقا، آشیانه را ترک کرده و لای بوته‌ها پناه گرفته است؛ یا شاید بر اثر تندباد یا حتی توسط والدین به دلیل بیماری و یا برای حفظ منابع بقیه جوجه‌ها، به بیرون‌رانده‌شده باشد.

در این میان، طبیعت‌گردهایی که با مشاهده جوجه روی زمین، به‌اشتباه تصور می‌کنند آسیب‌دیده یا یتیم شده است، با سودای نجات حیات‌وحش وارد عمل می‌شوند. آن‌ها با ردیابی صدای دیگر جوجه‌ها، آشیانه را می‌یابند و شخصی از میان گروه، برای بازگرداندن جوجه از درخت بالا می‌رود. در همین لحظات، والدین که در شاخه‌های بالایی مخفی شده‌اند، با مشاهده حضور این موجودات عظیم‌الجثه، دچار شوک می‌شوند. ضربان قلب آن‌ها بالا رفته و استرس می‌گیرند. ابتدا سکوت می‌کنند تا مکان لانه لو نرود. با نزدیک‌تر شدن انسان، والدین ناچار آشیانه را ترک کرده و در فاصله‌ای دورتر با فریاد می‌کوشند حواس متجاوزان را پرت کنند؛ واکنشی که شاید برای انسان‌ها فقط آواز خوش طبیعت تلقی شود.

برای دسترسی به آشیانه، شاخ‌وبرگ‌های محافظ را کنار می‌زند. با جابه‌جایی این چتر طبیعی، استتار لانه از بین می‌رود و آشیانه در برابر دیدگان تیزبین شکارچیانی چون کلاغ و زاغی بی‌دفاع می‌ماند. همچنین، ممکن است تغییر در پوشش لانه باعث نفوذ مستقیم آفتاب یا باد سرد شده و تعادل دمایی لانه را برهم زند. در این میان، عکاسی از این لحظه، زمان استرس والدین را هم طولانی‌تر می‌کند.

پس از ترک منطقه، لانه دیگر مکان امن سابق نیست. والدین با مشاهده تغییر ساختار لانه و حس ناامنی، ممکن است دچار رفتار رهاسازی شوند؛ آن‌ها میان ماندن و خطر مرگ، یا رهاکردن لانه برای حفظ جان خود و زادآوری در سال آینده، دومی را انتخاب می‌کنند. شاید هم به این نتیجه برسند که بهتر است برای سال بعد جای امن‌تری برای زادآوری انتخاب کنند.

به لانه‌ها نزدیک نشوید

با آغاز فصل زادآوری پرندگان در استان تهران، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش، تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی حفاظت محیط‌زیست استان تهران از شهروندان درخواست کرده است که با پرهیز از نزدیک‌شدن به لانه‌ها و جوجه‌ها، از اختلال در روند طبیعی تولیدمثل این گونه‌ها جلوگیری کنند. به گفته «محمد کرمی»، گونه‌های مختلف پرندگان از جمله پرندگان شکاری و گنجشک‌سانان اکنون در حال تخم‌گذاری و جوجه‌آوری هستند و این دوره نیازمند توجه ویژه دوستداران طبیعت است. هرگونه تماس یا نزدیک‌شدن بی‌مورد انسان به آشیانه‌ها می‌تواند والدین را مجبور به ترک لانه کند. در چنین شرایطی، جوجه‌ها یا تخم‌ها دیگر پذیرفته نمی‌شوند و در نهایت تلف می‌شوند. این موضوع چرخه طبیعی حیات را مختل کرده و ضربه جبران‌ناپذیری به تنوع زیستی وارد می‌کند.

کرمی از مردم خواست در گشت‌وگذارهای خود در طبیعت از برداشتن جوجه‌ها یا تخم‌ها خودداری کنند و تأکید کرد حفاظت از حیات‌وحش وظیفه‌ای همگانی است. او همچنین اعلام کرد که یگان‌های حفاظت محیط‌زیست استان، گشت‌زنی خود را در مناطق حساس افزایش داده‌اند تا از هرگونه آسیب احتمالی به پرندگان در این فصل جلوگیری شود. زایشگاه به امنیت نیاز دارد

«غالب پرندگان با فرارسیدن فصل سخاوتمند بهار، فرایند پیچیده و حیاتی زادآوری خود را آغاز می‌کنند. در این میان، نکته‌ای کلیدی وجود دارد که اغلب به‌اشتباه برداشت می‌شود؛ لانه برای پرنده حکم خانه را ندارد. در واقع، آشیانه بیشتر شبیه به یک زایشگاه موقت است؛ سازه‌ای که پرنده با دقت و مشقت بنا می‌کند تا بستری امن برای تخم‌گذاری، جوجه‌آوری و مراقبت از نوزادانش فراهم آورد. این مکان تنها تا زمانی اهمیت دارد که جوجه‌ها به مرحله توانایی پرواز برسند و بتوانند مسیر مستقل خود را در طبیعت بیابند. به همین دلیل، لانه از نظر امنیتی در بالاترین سطح اهمیت برای پرنده قرار دارد.» این را «پرویز بختیاری»، مدرس پرنده‌نگری در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید.

او ادامه می‌دهد: «اگر به هر دلیلی، این امنیت خدشه‌دار شود، احتمال اینکه پرنده برای همیشه لانه و حتی تخم‌هایش را رها کند، بسیار زیاد است. در دوران کودکی به ما می‌گفتند اگر به لانه دست بزنید، بوی دست انسان باعث فرار مادر می‌شود. اما واقعیت این است که حس عدم امنیت است که پرنده را می‌ترساند. وقتی محیط دست‌کاری می‌شود، ممکن است پرنده به لانه بازنگردد، چرا که تصور می‌کند آشیانه لو رفته و ممکن است خودش یا جوجه‌هایش اسیر یا شکار شوند. پس ما تحت هیچ شرایطی حق نداریم به لانه‌ها نزدیک شویم، به آن‌ها دست بزنیم یا جوجه‌ها را جابه‌جا کنیم.»

این حساسیت در مورد همه پرندگان یکسان نیست، بختیاری می‌افزاید: «پرندگانی نظیر کبک جوجه‌های همسان دارند؛ یعنی تمام جوجه‌ها هم‌زمان از تخم خارج شده و بعد به دنبال والدین به راه می‌افتند. اما در بسیاری از گونه‌های دیگر، جوجه‌ها از نظر سنی چند روزی با هم اختلاف دارند؛ عده‌ای زودتر پر می‌کشند و عده‌ای هنوز در لانه محتاج تغذیه هستند. همین تفاوت‌هاست که باعث می‌شود به‌شدت مراقب باشیم و حتی به بهانه عکاسی یا کنجکاوی، خلوت آن‌ها را برهم نزنیم.»

به گفته بختیاری از سال ۱۳۸۱ یعنی آغاز راه‌اندازی دوره‌های تخصصی طبیعت‌گردی، آموزش در زمینه حفاظت از پرندگان در فصل زادآوری نیز گسترده‌تر شد. او می‌گوید: «آن زمان یکی از نگرانی‌های اصلی ما این بود که ورود حجم گسترده گردشگران به دل طبیعت، اگر بدون ضابطه باشد، منجر به فروپاشی اکوسیستم می‌شود. بر همین اساس، پروتکل‌های سفت و سختی تدوین شد. امروزه کسانی که آموزش‌دیده‌اند و کارت طبیعت‌گردی دارند، به‌خوبی با این بایدها و نبایدها آشنا هستند و می‌دانند در طبیعت چه وظایفی بر عهده دارند. اما چالش اصلی ما با عموم مردم است که شاید کمتر با این اصول آشنا باشند.»

زادآوری میان انفجارها

بختیاری در پاسخ به این پرسش که آیا تنش‌های محیطی ناشی از جنگ و انفجار، صرفاً از نظر آلودگی صوتی بر زادآوری پرندگان تأثیر دارد یا خیر، می‌گوید: «همه چیز به فاصله آشیانه تا کانون انفجار بستگی دارد. بر اساس تجربیات میدانی ما، در مسافت‌های دورتر، این موضوع تأثیر تخریبیِ تعیین‌کننده‌ای نداشته است. برای مثال، مشاهده ما در «گلاب‌دره» در شمال تهران نشان می‌دهد که پرندگان همچنان به فرایند زادآوری خود ادامه می‌دهند و به نظر نمی‌رسد از صداهای دوردست تأثیر بنیادینی گرفته باشند.»

صوری مانند پارک‌شهر یا پارک پلیس که در مرکز بافت شهری هستند، هنوز سنجش علمی دقیقی صورت نگرفته است. بااین‌حال، مشاهدات چند روز اخیر ما از لانه‌های فعال در سطح شهر، حامل پیام‌های امیدوارکننده‌ای است؛ پرندگانی را می‌بینیم که با وجود تمام شلوغی‌ها، همچنان روی تخم‌ها نشسته‌اند و جوجه‌هایشان در حال خروج از پوسته‌اند. این یعنی حداقل می‌توان گفت که آلودگی‌های صوتی اخیر، تأثیر صددرصدی و فلج‌کننده‌ای بر چرخه حیات آن‌ها نداشته است.»