گونه‌های جانوری چیره در اکوسیستم‌ها که پستانداران بزرگ‌­جثه از مهمترین آنها به‌­شمار می‌آیند، ایفاکننده نقش‌های کلیدی به‌ویژه در مناطق حفاظت‌شده کشور هستند و حذف آنها به هر دلیل مساوی با اختلال در کارکردهای جدی چرخه حیات است. 

در روزگاری نه‌چندان دور، جمعیت‌های پرتعداد مرال هیرکانی  که در اغلب نقاط جنگلی شمال ایران و حتی ارسباران یافت می‌شدند. تنها ظرف چند دهه، متأثر از تخریب زیستگاه و دیگر عوامل انسانی،‌ مرال‌ها به‌سرعت دستخوش انقراض محلی شدند و تنها جمعیت‌های کوچکی از آن با جدا افتادگی زیاد از هم، به‌صورت پراکنده و بعضاً ناشناخته باقی ماندند. منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی با نزدیک به ۴۰۰ هزار هکتار مساحت که قریب به ۷۶ درصد آن در استان مازندران واقع ‌شده، نیز از این لطمات در امان نبوده است. 

در سال ۱۳۸۲ از سوی سازمان منابع‌طبیعی، مدیریت نزدیک به دو هزار هکتار از امن‌ترین بخش این منطقه حفاظت‌شده تحت‌عنوان جنگل تحقیقاتی به دانشگاه تربیت مدرس واگذار شد که اکنون با مدیریت یک عضو هیئت‌علمی، هشت کارمند، چهار دستگاه موتورسیکلت کراس و یک خودرو ریچ دوکابینه آفرود تحت حفاظت شبانه‌روزی قرار دارد. 

همچنین، احداث یک کلبه جنگلی به‌عنوان جان­پناه شبانه‌روزی دست‌اندرکاران حفاظت از سایت نگهداری مرال که تجهیز و آماده شده است، از دیگر اقدامات انجام‌شده است. اگرچه مشاهده شوکا، گراز، سمور و قرقاول و… در تمام این سال‌ها محتمل و همواره مورد انتظار بود، اما با تقویت سطح حفاظت از منطقه، رفته‌رفته آثار حضور حیات‌وحش شاخص دیگر مانند پلنگ ایرانی و خرس قهوه‌ای نیز پدیدار شد، تا اینکه در سال گذشته برای اولین‌بار حضور دوباره یک گله مرال در زون امن منطقه حفاظت‌شده در قاب دوربین ثبت شد. این به‌معنی بازگشت مرال به یکی از زیستگاه‌­های تاریخی خود بود؛ جایی که رد ماشین‌های چوب‌کشی به‌جامانده از سالیان نه‌چندان دور هنوز از پیکر این جنگل‌های زخم‌خورده به‌طور کامل محو نشده است.

پس از طرح موضوع با دفتر حیات‌وحش اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست مازندران و دعوت از کارشناسان دفاتر استان و تهران، مقرر شد درصورت مثبت بودن ارزیابی منطقه و نیازسنجی سازمان حفاظت محیط‌زیست، فاز مطالعاتی کار آغاز شود تا این منطقه به‌عنوان یکی از حلقه‌های نهایی بازگشت مرال به زیستگاه کم‌نظیر خود یعنی جنگل‌های هیرکانی در نظر گرفته شود. 

البته این کار از یک سابقه مثبت قبلی برخوردار بود. در هشت سال قبل یعنی ۱۳۹۵، یک‌بار انتقال و آزادسازی مرال‌­های در اسارت پناهگاه حیات‌وحش سمسکنده در منطقه گلستانک انجام شد که با تطبیق آنان و پیوستن به گله­‌های وحشی همراه بود. این پیشینه خوبی بود که از قبل در کارنامه دفتر حیات‌وحش اداره‌کل مازندران به ثبت رسیده بود. درنهایت، این پروژه به‌عنوان چارچوب تقویت جمعیت مرال هیرکانی از طریق بازوحش‌سازی جمعیت‌های تحت‌اسارت مطرح شد تا به‌جای اهدای مرال به باغ‌وحش‌ها، این ‌گونه ارزشمند در جایگاه واقعی خود در چرخه اکوسیستم قرار گیرد.

طی برگزاری جلسات متعدد چندماهه و ظرفیت‌­سنجی مشارکت اجتماعی، حمایت مطلوب و دلگرم‌کننده‌ای از سوی اهالی جامعه محلی (اهالی روستاهای ملاکلا و زرین‌کلا) مشاهده شد و رفته‌رفته فاز علمی پروژه آغاز شد. فعالیت جدی بیش از ۱۵ نفر از دانشجویان تحصیلات تکمیلی این دانشگاه دولتی در مقاطع  کارشناسی ارشد و دکتری رشته­‌های محیط‌زیست و جنگلداری در کنار اساتید دانشکده، جامعه محلی و برخی شخصیت‌های تأثیرگذار شهرستان نور شروع شد تا سایت نهایی مطابق با  پروتکل‌­های استاندارد IUCN و با همیاری برخی خیرین محلی آماده شود. همچنین، دو قلاده ردیاب مجهز به GPS و سلول خورشیدی قابل شارژ نیز توسط یکی از اساتید دانشگاه تربیت مدرس به‌صورت داوطلبانه طراحی و به این پروژه هدیه شد تا نقاط حضور لحظه‌ای مرال به برنامه­ (Application) گوشی تلفن همراه حفاظت‌گرها مخابره شود. ساخت این ردیاب‌ها برای اولین‌بار در کشور انجام می‌شود و امید است که آغازی باشد برای مدیریت هرچه علمی‌تر پروژه‌­های رهاسازی حیات‌وحش و اطلاع از نتایج غایی کار، سرانجام این پروژه با انتقال دو مرال ماده پس از پایان فصل گاوبانگی رسماً شروع به کار کرد و با حضور رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، معاون محیط‌زیست طبیعی و هیئت همراه، همچنین حضور مقامات استانی و رؤسای دانشگاه تربیت مدرس و دانشکده منابع‌طبیعی و علوم دریایی شهرستان نور در ۱۱ کیلومتری عمق منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی افتتاح شد.

در خاتمه یادآور می‌شود هدف نهایی تمام مراکز تکثیر حیات‌وحش در اسارت باید پیدا کردن زیستگاه مناسب و آماده‌سازی جانور برای بازوحش‌سازی (Rewilding) و ترمیم جمعیت‌های آسیب‌دیده و نجات آن از انقراض محلی باشد. نگارنده نیز واقف است که هیچ کار انسانی بدون خطا نیست، به‌ویژه اینکه آماده کردن حیات‌وحش برای رهاسازی به زیستگاه طبیعی‌ خود در گذشته، براساس پروتکل‌های استاندارد IUCN برای علف‌خواران اکنون در سطح ۷۰ درصد موفقیت و زنده‌­مانی در طبیعت به‌عنوان سطح مطلوب ارزیابی می‌شود و تا نیل به موفقیت کامل راه بلندی در پیش خواهد بود. نرخ موفقیت برای نجات گوشت‌خواران از انقراض از این میزان نیز به‌مراتب پایین‌­تر است. در حال حاضر، انگلستان و سوئد در اروپا، آفریقای جنوبی و کنیا در آفریقا و هند در آسیا از باسابقه‌ترین کشورها در این نوع از پروژه‌ها محسوب می‌شوند. امید است با بومی‌سازی دستورالعمل­‌های معتبر جهانی برای گونه‌های بومی کشور، میراث‌دار خوبی از گذشتگان و امانت‌دار خوبی برای آیندگان باشیم. این مطلب مهم زمانی محقق خواهد شد که با تلاش مضاعف محققین، نهادینه کردن حفاظت در ذهن و باور جوامع محلی، افزایش مشارکت مردم محلی و افزایش انصاف و مسئولیت اجتماعی منتقدین در فضای عمومی رسانه‌ها همراه شود. با امید ایرانی آباد و سرشار از مواهب زیستی.