فروردین سال ۱۴۰۱ خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد فعالیت عمرانی و فنی فاز نخست لایروبی خلیج گرگان و احداث سد خاکی برای تخلیهٔ رسوبات آن، آغاز شده است. خبری که همان زمان با واکنش‌های زیاد کارشناسان محیط‌زیست روبه‌رو شد.
همان زمان مدیرکل بنادر و دریانوردی استان گلستان نیز اعلام کرد براساس آخرین برآوردها، میزان رسوب‌برداری در کانال چاپقلی یک میلیون و ۲۰۰ هزار مترمکعب و در کانال آشوراده ۸۰۰ هزار مترمکعب است.
«الهیار اسعدی» در مورد ابعاد و عمق و طول این رسوب‌برداری نیز توضیح داد: «باتوجه‌به تحولات مستمر خلیج گرگان و پسروی مداوم آب، عملیات به‌روزرسانی نقشه‌های هیدروگرافی منطقه آغاز شده است تا مشخصات مسیر رسوب‌برداری به‌دقت مورد ارزیابی قرار بگیرد.»

معاون وقت هماهنگی امور عمرانی استانداری این استان نیز اعلام کرد همزمان با عملیات هیدروگرافی، مطالعه طرح احداث دایک در داخل جزیرهٔ آشوراده برای انتقال رسوب برداشته‌شده از خلیج گرگان با تأیید محیط‌زیست گلستان در حال انجام است.
«سیدمحسن دهنوی» همچنین در مورد مشکلات محیط‌زیستی که از سوی کارشناسان و همچنین اداره‌کل محیط‌زیست مازندران در این اقدام بیان می‌شد، توضیح داده بود: «مطالعات و نکات فنی لازم با هماهنگی محیط‌زیست گلستان در حال انجام است و در این خصوص مشکل زیست‌محیطی وجود ندارد.»

اعتبار دوباره
یک‌ سال بعد از این تاریخ، بار دیگر مدیر بنادر و دریانوردی وقت گلستان نیز اعلام کرد به‌تازگی و با تصویب هیئت دولت، هزار میلیارد ریال برای لاروبی کانال آشور و برقراری ارتباط این پهنهٔ آبی با دریای خزر تخصیص یافت. به‌گفتهٔ «نورالله عباسی» قبل از این نیز برای اجرای لایروبی خلیج گرگان هزار میلیارد ریال اعتبار توسط سازمان برنامه‌وبودجه اختصاص یافته بود.
ایرنا به‌نقل از او نوشته بود: «برای طرح لایروبی کانال آشور خلیج گرگان دو هزار و ۸۴۰ میلیارد ریال اعتبار از محل بودجهٔ سازمان مدیریت بحران کشور در نظر گرفته شده است که توسط سازمان برنامه‌وبودجه متناسب با گزارش سازمان بنادر و دریانوردی اختصاص می‌یابد. لایروبی ۸.۸ کیلومتر از کانال آشوراده به پیشرفت فیزیکی ۵۸ درصد رسیده است. برای اجرای لایروبی کانال آشور چهار دایک به وسعت ۱۴۵ هکتار ایجاد شده است تا یک میلیون و ۱۶۰ هزار مترمکعب لای برداشت شود.

عباسی ۱۸ شهریور سال قبل نیز اعلام کرده بود ۹۰ درصد از کانال‌های آبرسان به خلیج گرگان لایروبی شده است: «پیشرفت ۹۰ درصدی پروژهٔ علاج‌بخشی و لایروبی کانال‌های جزیرهٔ میانکاله و خلیج گرگان حاصل شده است.»
این‌بار خبرگزاری مهر به‌نقل از او نوشت: «پروژهٔ علاج‌بخشی و لایروبی کانال‌های جزیرهٔ میانکاله و خلیج گرگان از تاریخ ۲۵ خرداد ۱۴۰۱ با هدف تسهیل تبادل آب بین دریای خزر و خلیج گرگان و تسهیل تردد شناورهای سبک بین خلیج گرگان و دریای خزر و تثبیت تراز آب شروع شد. حجم برآورد اولیهٔ این پروژه یک میلیون و ۱۶۰ هزار مترمکعب است که تاکنون با ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی به کار خود ادامه می‌دهد. حجم کل لایروبی و لایه برداری یک میلیون و ۲۷۵ هزار و ۶۰۲ مترمکعب و مساحت دایک‌ها ۱۴۵ هکتار و طول تراورس ۵/۴۰۰ متر است که با تکمیل این پروژه عمق کانال آشوراده به ۱/۵ متر افزایش پیدا خواهد کرد. پس از اتمام لایروبی این کانال اتصال خلیج گرگان با دریای خزر برقرار خواهد شد که به گردش آب در خلیج گرگان نیز کمک خواهد کرد.»
دی‌ماه سال قبل هم مدیرکل محیط‌زیست استان گلستان اعلام کرده بود: «پس از این اقدام، تراز آب خلیج گرگان با دریای خزر یکی شده و این هم‌ترازی به‌معنای افزایش ۵۰ درصدی شاخص‌های کیفی آن است. افراد با تکیه بر این نوسانات در دریای خزر و خلیج گرگان اقدامات مداخله‌ای فعلی مانند لایروبی کانال را زیر سؤال می‌برند.»

انکار چالش
او در بخشی از صحبت‌هایش گفته بود پس از این اقدام تراز آب خلیج گرگان با دریای خزر یکی شده و این همترازی به‌معنای افزایش ۴۵ سانتی‌متری تراز آب خلیج بوده است: «همانطور که اشاره شد به‌علت تبخیر زیاد، آب خلیج دائماً به‌سمت شوری هرچه بیشتر پیشروی می‌کرد و همچنین، فاضلاب شهری، روستایی و واحدهای صنعتی و زهآب کشاورزی وارد خلیج گرگان می‌شد که این عوامل باعث کاهش کیفیت آب شده بود. لایروبی خلیج گرگان تأثیرگذاری و بهبود ۵۰ درصدی شاخص‌های کیفی اعم از شوری، هدایت الکتریکی و TSS را در خود داشته است که البته این تغییرات نیاز به زمان بیشتری دارند؛ چراکه آبی که از دریا خزر وارد می‌شود تا یک دور کامل در خلیج بزند و مجدد از آن خارج شود، زمانی نزدیک به یک سال طول می‌کشد که مطمئناً این شرایط تغییرات بسیاری در کیفیت زندگی آبزیان، پرندگان و گونه‌های گیاهی در بلندمدت دارد. اگر روند کاهش تراز آب دریای خزر استمرار داشته باشد، کانال آشوراده تا یک ترازی امکان ارتباط ثقلی را برقرار کرده و آب به‌صورت ثقلی وارد می‌شود، اما اگر تراز ما از منفی ۲۹ کاهش پیدا کند، سناریوی دوم دیگری با عنوان «تغذیهٔ مصنوعی» خلیج را در دستورکار داریم که بر طبق مطالعات انجام‌گرفته و متعاقب آن «پمپاژ آب» از دریا به خلیج توسط سازمان محیط‌زیست صورت می‌گیرد که ما امیدوار هستیم نیازی به انجام سناریوی دوم نباشد.»

با وجود این اقدامات اما حالا اهالی حاشیه‌نشین خلیج گرگان که محدوده‌ای از سواحل بندرترکمن تا میانکاله را شامل می‌شود، می‌گویند میزان خشکی خلیج پیشرفت کرده است، اما مسئولان گلستان آن را اشتباه ارزیابی می‌کنند و می‌گویند همه‌چیز متناسب با برنامه‌‌ریزی پیش می‌رود.
«سید مهدی مهیایی» در پاسخ به پیگیری «پیام ما» در مورد آخرین وضعیت خلیج می‌گوید: «هیچ مشکلی در خلیج وجود ندارد. سه روز قبل هم با مشاور طرح جلسه داشتیم و پس از لایروبی همه‌چیز به‌خوبی پیش می‌رود و خلیج گرگان احیا شده است.»
اما خلاف گفتهٔ مهیایی، قایقرانان و اهالی روستاهای حاشیهٔ خلیج گرگان به‌تمامی احیای خلیج را رد می‌کنند. «ابراهیم» یکی از قایقران‌هایی که پیشتر از اسکلهٔ بندرترکمن مسافر به جزیرهٔ آشوراده جابه‌جا می‌کرد، به «پیام ما می‌گوید: «دیگر امکان تردد قایق از سمت چاپقلی وجود ندارد. همه‌جا خشک شده است. وضعیت خلیج گرگان بسیار وخیم است. ساحل نه تا روستای جدید، بلکه تا روستای قدیم عقب رفته است. زمانی که کانال آشوراده لایروبی می‌شد هم مردم به دردسر افتاده بودند. گاومیش‌ها در گودال‌های به‌جامانده از حفاری و تردد و ماشین‌آلات سنگین گرفتار شده بودند، اما حالا شرایط بدتر نیز شده است. چون دیگر آبی نیست. من فکر می‌کنم باید خلیج گرگان را برای همیشه فراموش کنیم.»

رفت‌وآمد با قایق
«موسی» یکی از دامداران در منطقهٔ میانکاله است. او نیز در مورد خلیج گرگان می‌گوید همه‌جا خشک شده است: «نه از سمت دریا بلکه از مسیر زمین ما می‌توانیم تا آشوراده برویم. به‌جرئت می‌توانم بگویم که خشکی طی چندسال چندبرابر شده است. تالاب گمیشان هم کاملاً خشک شده است، آب موجود در تالاب هم از پساب میگو است. وگرنه آبی در تالاب نیست. »
دکتر «همایون خوشروان»، رئیس اسبق مطالعات خزر و کسی که پیشتر در جلسات علاج‌بخشی برای خلیج حضور داشت، به «پیام ما» می‌گوید: «از ابتدای تصمیم بر لایروبی ما گفتیم که با‌توجه‌به شرایط دریای خزر، همچنین میزان رسوب‌گذاری در کانال‌ها و بسیاری دلایل فنی و کارشناسی، این اقدام نمی‌تواند برای خلیج مؤثر باشد؛ بلکه عاقبتی که برای تالاب گمیشان پیش آمد، در انتظار خلیج گرگان خواهد بود. اما با صرف هزینهٔ بسیار و بدون توجه به هشدارهای کارشناسی که سال‌ها به صریح‌ترین شکل بیان شد، این اقدام بی‌فایده را انجام دادند.»

«مهدی مرادیان» کارشناس بنادر نیز در مورد تحلیل تصاویر هوایی که از آخرین وضعیت خلیج گرگان موجود است، به «پیام ما» می‌گوید: «نخست اینکه رفتار این خلیج با یک رودخانه فرق دارد. بنابراین، نمی‌توان به‌صراحت گفت که وضعیت خلیج چگونه است؛ چراکه نمی‌توانیم بگوییم به‌قطعیت این تصویر مربوط به چه شرایط جزری و چه شرایط مدی است. اما آنچه به قطع و یقین می‌توانیم بگوییم این است که براساس تصاویر هوایی طی پنج سال و در تاریخ مشخص کانال‌های آبرسان خزینی و چاپقلی در این بازهٔ زمانی به خلیج آبرسانی نداشتند و در حال حاضر هم ندارند.»
با وجود این گفته‌ها به‌نظر می‌رسد وقتش رسیده که سناریوی دیگری برای خلیج گرگان به کار بسته شود. دریای خزر درحال پسروی مداوم است و معلوم نیست چه زمانی به دورهٔ پیشروی برگردد. خلیج در حال از بین رفتن است و معیشت و زندگی حاشیه‌نشینان خلیج در شهرهای گلستان و مازندران تحت‌تأثیر آن قرار خواهد گرفت. بی‎‌گمان راه‌حل نجات خلیج گرگان هرچه باشد، انکار آن نیست.