«مروار» به‌معنای بید سرخ است؛ نوعی از هفده شکل بید در جهان. مروار در اصل به ترکه‌هایی گفته می‌شود که پس‌از طی فرآیند نرم‌شدن، از سوی مرواربافان، بافت خاصی روی آن صورت می‌گیرد و به یک محصول مصرفی تبدیل می‌شود. ساخت این وسایل با ذوق و خلاقیت هنرمندان ممکن می‌شود.

 کاربرد مرواربافی

با ترکه‌های سرخ مروار انواع و اقسام وسایل کاربردی تولید می‌شود. به‌گفتۀ «داود مجیدی»، کارآفرین برتر کشوری و احیاکنندۀ هنر مرواربافی در ملایر، به‌دلیل فراهم‌بودن مواد اولیۀ این هنر در ملایر که همان ترکه‌های مروار است، جوانان می‌توانند برای خود اشتغال‌زایی داشته‌ باشند؛ البته به‌شرطی‌که حمایت‌های لازم صورت بگیرد.

  خاستگاه مرواربافی

مروار نوعی چوب ترکه‌ای اسـت که علاوه‌بر ملایر در مناطق دیگر کشور نیز کشت می‌شود، اما مرغوبیت مروار ملایر از سال‌ها پیش زبان‌زد بوده و حالا توانسته به ثبت ملی برسد. بیشترین حجم تولید مروار در دهستان موزاران و روستاهای داویجان، رضوانکده و گوراب خرم‌آباد و توچغاز شهرستان ملایر با بیش‌از ۲۰۰ هکتار کشت می‌شود. داویجان که حالا آن را با روستای ملی مرواربافی می‌شناسیم، روستایی با پیشینه‌ای چندصدساله است که هنر صنایع‌دستی آن با تاروپودش گره خورده و در تکاپوی کسب عنوان جهانی شهر صنایع‌دستی مرواربافی است. مرواربافی در این روستا همواره با فرازونشیب همراه بوده. این روزها هم هنر مرواربافی از سوی برخی اهالی روستا دنبال می‌شود. 

گره‌زدن چوب و ترکه‌های مروار به‌دست زنان و مردان روستا انجام می‌شود. مروار را هرجایی می‌توان کشت کرد، اما برخی مناطق قابلیت بهتری دارد. گیلان هم از مراکز تولید مروار است، اما کیفیت و همچنین قدمت کشت مروار در ملایر استان همدان بیشتر است.

رئیس ادارۀ میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی ملایر دربارۀ نوع کشت مروار به «پیام ما» می‌گوید: «در قدیم مروار کنار زمین کشاورزی کشت و از آب نهر سیراب می‌شد. از زمانی که ترکۀ نازک بود برای هدایت رمه و بعد که ضخیم می‌شد، برای دستۀ بیل استفاده می‌شد. افراد خوش‌ذوق هم با آن انواع وسایل کاربردی زندگی را می‌ساختند.»

به‌گفتۀ «ابراهیم جلیلی»، کاربردی‌ترین شکل  مرواربافی در زندگی اهالی برای ساخت سبدهایی که در زبان محلی به «تیجه» معروف است و برای جابه‌جایی انگور استفاده می‌شده، نمود پیدا کرده‌است. بااین‌حساب، سابقۀ تولید و کشت مروار به صدها سال قبل و به زمان کشت انگور در ملایر برمی‌گردد. علاوه‌براین، کاربرد مهمی در حوزۀ دام‌داری، ابزار کشاورزی، ظروف خانگی و نگه‌داری محصولات باغی داشته است. مروار، محصولی کم‌آب‌بر و بعد از کشت اولیه تا دَه سال بعد قابل برداشت است. مروارهای ارغوانی اواخر آبان برداشت می‌شود. هرچند سابقۀ تولید لوازمی مثل سبد از ترکه‌های مروار به صدها سال پیش برمی‌گردد، اما هنر مرواربافی به سبک‌وسیاق فعلی و تولید محصولات کاربردی با ترکه‌های باریک ارغوانی عمری بیش از نیم قرن دارد.

  فرآیند تولید محصولات مرواربافی

مرواربافان پس از کشت و برداشت مروار، ترکۀ آن را انبار می‌کنند. قبل از پختن مروارها، برگ‌های موجود بر روی سطح آن‌ها را جدا می‌کنند به‌طوری‌که سطح ترکه‌ها کاملاً صاف شود. باتوجه‌به‌اینکه قطر و طول مروارهای مورد استفاده در محصولات مروار متفاوت است، مروارها بر حسب قطر و طول دسته‌بندی می‌شوند. در هنر مرواربافی از ترکه‌هایی استفاده می‌شود که قابلیت تقسیم به دو، سه یا چهار قسمت را داشته باشند. ترکه‌ها را از طول به سه یا چهار قسمت تقسیم می‌کنند و دسته‌های مروار در محفظه‌های مخصوص پخت، در آب می‌جوشد. پس از گذشت شش ساعت از جوشاندن مروارها، به‌طور آزمایشی یک نمونه از مروارها را بیرون می‌کشند و پوست آن را جدا می‌کنند. 

درصورتی‌که پوست آن‌ها به‌راحتی جدا شود، عمل پختن به پایان رسیده‌ است. در جداکردن پوست ترکه‌ها از هیچ‌گونه دستگاهی استفاده نمی‌شود و تمامی کارها به روش سنتی و با دست انجام می‌گیرد. مرواربافان برای جداکردن پوست مروارها از قسمت ضخیم مروار شروع کرده و در ادامه به انتهای نازک و باریک آن می‌رسند. برای بافت مروار باید ترکه‌ها را به گونه‌ای قرار داد که ستارۀ هشت‌پر تشکیل بدهد. برای این کار باید ابتدا چهار ترکه را در کنار یکدیگر قرار داد و چهار تا پنج ترکه را به‌صورت متقاطع بر روی آن‌ها گذاشت. پس‌ازآن به‌وسیلۀ یک ترکۀ باریک‌تر این هشت تا نه ترکه به یکدیگر متصل می‌شوند. 

بافنده به شیوۀ یکی از رو و یکی از زیر شروع به بافت می‌کند. پس از آن ترکه‌ها را به‌صورت یکی‌درمیان از بین ترکه‌هایی که به‌صورت متقاطع بر روی یکدیگر قرار گرفته‌اند عبور می‌دهد. این کار تا زمانی که به انتهای محصول برسد و شروع به بافت کنار‌ه‌های محصول کند، ادامه دارد. بافت مارپیچی معمول‌ترین شیوۀ بافت مروار است. مروار وقتی با روغن جلا می‌خورد، به‌رنگ طلایی درمی‌آید و پس از بافتن مروار باید آن را حدود ۴۸ ساعت در معرض آفتاب بگذارند تا رنگ آن‌ها روشن‌تر شده و به‌رنگ طلایی درآید.