در پی حملات اخیر به شهرهای ایران، گزارش‌هایی از آسیب‌دیدن زیرساخت‌های فرهنگی، علمی و همچنین تعدادی از بناهای تاریخی کشور منتشر شده است. این موضوع از منظر حقوق بین‌الملل فرهنگی و کنوانسیون‌های مرتبط با حفاظت از میراث‌فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا طبق اسناد بین‌المللی از جمله کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و پروتکل‌های الحاقی آن، اموال فرهنگی از جمله بناهای تاریخی، موزه‌ها، مراکز علمی و آموزشی باید در زمان جنگ از هرگونه حمله یا استفاده نظامی مصون بمانند.

ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴ درگیر جنگ سوم شده است؛وضعیتی که بار دیگر پرسش‌های بنیادینی را درباره کیفیت شهرها، میزان تاب‌آوری کالبدی و اجتماعی آن‌ها، و نقش معماران و شهرسازان در مواجهه با بحران‌های کلان ، پیش روی کشور قرار داده است. در چنین شرایطی، معماری دیگر صرفاً یک هنر یا حرفه فنی نیست، بلکه به‌مثابه دانشی میان‌رشته‌ای، در پیوند با امنیت، اقتصاد، حافظه تاریخی و زیست‌پذیری شهرها معنا پیدا می‌کند. از این‌رو و با توجه به اینکه سوم اردیبهشت در ایران به عنوان «روز معمار» نامگذاری شده است، «پیام ما» در گفت‌وگو با «پیروز حناچی»، معمار، استاد دانشگاه و از چهره‌های شناخته‌شده حوزه معماری و شهرسازی، به بررسی نسبت معماری با مفهوم «شهر تاب‌آور»، دلایل گسست تاریخی در سنت شهرسازی ایران، نسبت پدافند غیرعامل با طراحی شهری، و در نهایت رسالت معماران در دوران پساجنگ پرداخته است. آنچه می‌خوانید، حاصل این گفت‌وگوست.

جنگ‌ها معمولاً پیش از آنکه در تاریخ نوشته شوند، در حافظه بناها ثبت می‌شوند. ترک‌هایی که روی دیوارهای خشتی و آجری می‌نشینند، کاشی‌هایی که از گنبدها فرومی‌ریزند، شیشه‌هایی که در تالارهای آیینه‌کاری خُرد می‌شوند و نقاشی‌هایی که با موج انفجار ترک برمی‌دارند، همه روایت‌های خاموشی از لحظه‌هایی هستند که تاریخ معاصر با گذشته دور یک ملت برخورد می‌کند. در هفته‌های گذشته و در جریان آنچه به «جنگ رمضان» میان ایران، آمریکا و اسرائیل معروف شده، میراث‌فرهنگی ایران نیز مانند بسیاری از زیرساخت‌های شهری و انسانی کشور از تبعات مستقیم و غیرمستقیم این درگیری‌ها در امان نمانده است. گزارش‌های رسمی منتشر شده از سوی دستگاه‌های استانی میراث‌فرهنگی نشان می‌دهد که در اکثر شهرهای کشور، به‌ویژه در اصفهان و تهران، تعدادی از بناهای تاریخی و مجموعه‌های میراثی در معرض موج انفجار، لرزش‌های شدید و آسیب‌های ثانویه قرار گرفته‌اند؛ آسیب‌هایی که اگرچه در مواردی محدود به تخریب‌های ظاهری بوده، اما در برخی بناهای حساس نگرانی‌های جدی درباره پیامدهای سازه‌ای آن نیز مطرح شده است.

شهر جهانی صنایع‌دستی در محاق

«کوهپایه»، شهری که قرن‌ها در حاشیه کویر مرکزی ایران به‌عنوان یکی از حلقه‌های تاریخی مسیر اصفهان به یزد و کرمان شناخته می‌شود، این روزها با خبری تلخ در حوزه میراث‌فرهنگی مواجه شده است؛ خبر آسیب به برخی از بناهای تاریخی این شهر بر اثر موج انفجار ناشی از حملات موشکی در جریان جنگ اخیر موسوم به جنگ رمضان. بناهایی که برخی از آنها قدمتی تا دوره ساسانی دارند و بخشی از حافظه تاریخی شرق اصفهان محسوب می‌شوند.

اصفهان در واپسین روزهای اسفند، همیشه شهری بود که نفسش بوی نوروز می‌داد. درختان کهن چهارباغ در آستانه جوانه‌زدن، میدان نقش‌جهان در آستانه ازدحام مسافران و باغ‌های تاریخی در انتظار قدم‌های تازه‌ای که از گوشه‌وکنار ایران و جهان می‌رسیدند. اما امسال، هنگامی که قدم در این شهر می‌گذاری، نخستین چیزی که به استقبال می‌آید، نه هیاهوی نوروزی که سکوتی سنگین و غریب است؛ سکوتی که بر شانه‌های بناهای چندصدساله نشسته و گویی زمان را در میان دیوارهای زخمی شهر متوقف کرده است.

در پی حملات اخیر به ساختمان استانداری اصفهان و وارد شدن آسیب‌هایی ناشی از موج انفجار به بخش‌هایی از بافت تاریخی این شهر، بار دیگر مسئله «مصونیت میراث‌فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه» به یکی از نگرانی‌های جدی جامعه میراث‌فرهنگی تبدیل شده است. آنچه اهمیت این رویداد را دوچندان می‌کند، قرار گرفتن برخی از بناهای آسیب‌دیده در محدوده میدان نقش‌جهان و دولتخانه صفوی است؛ مجموعه‌ای که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و به‌عنوان بخشی از میراث مشترک بشریت شناخته می‌شود. هرگونه آسیب به این محدوده نه‌تنها یک خسارت ملی، بلکه موضوعی قابل‌طرح در سطح نظام حقوق بین‌الملل و کنوانسیون‌های مرتبط با حفاظت از میراث‌فرهنگی در زمان جنگ محسوب می‌شود. براساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه و پروتکل‌های الحاقی آن، دولت‌ها موظف‌اند از هرگونه اقدام نظامی که به تخریب یا آسیب به آثار تاریخی، موزه‌ها و مراکز فرهنگی منجر شود، خودداری کنند و حتی در جریان عملیات نظامی نیز اصل «تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی» را رعایت کنند. در چنین چارچوبی، آسیب واردشده به بناهای تاریخی در حریم یکی از مهم‌ترین میدان‌های ثبت جهانی جهان، پرسش‌هایی جدی درباره مسئولیت‌های حقوقی دولت‌ها، کارآمدی سازوکارهای بین‌المللی و نقش نهادهایی مانند یونسکو در مواجهه با تهدیدهای فزاینده علیه میراث‌فرهنگی مطرح می‌کند. از سوی دیگر، تجربه‌های تلخ سال‌های اخیر در سوریه، عراق و فلسطین نشان داده است درصورت بی‌توجهی جامعه جهانی، میراث‌فرهنگی می‌تواند به یکی از نخستین قربانیان جنگ تبدیل شود. از همین رو، بسیاری از کارشناسان میراث‌فرهنگی معتقدند سکوت یا واکنش‌های حداقلی نهادهای بین‌المللی می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای امنیت میراث جهانی داشته باشد. در همین زمینه برای بررسی ابعاد حقوقی، بین‌المللی و پیامدهای این رویداد برای میراث فرهنگی ثبت جهانی ایران با «منیر خلقی»، کارشناس حقوق میراث‌فرهنگی و رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران (ایکوم)، گفت‌وگویی تفصیلی انجام دادیم تا ابعاد این مسئله را از منظر حقوق بین‌الملل بررسی کنیم.

آسیب دیدن بخشی از کاشی‌های ایوان‌های مسجدجامع عباسی در پی موج انفجار ناشی از حملات روز گذشته رژیم صهیونیستی در حوالی میدان نقش‌جهان، بار دیگر توجه متخصصان میراث‌فرهنگی را به یک واقعیت کمتردیده‌شده جلب کرده است؛ اینکه بناهای تاریخی، حتی اگر مستقیماً هدف تخریب قرار نگیرند، در برابر ارتعاشات شدید ناشی از انفجارها و لرزش‌های ناگهانی بسیار آسیب‌پذیرند. میدان نقش‌جهان اصفهان که در قلب یکی از متراکم‌ترین بافت‌های تاریخی جهان قرار دارد، مجموعه‌ای از سازه‌های چندصدساله است که با مصالح سنتی ساخته شده‌اند؛ مصالحی که گرچه در برابر گذر زمان دوام آورده‌اند، اما در برابر شوک‌های ناگهانی و امواج انفجاری بسیار شکننده‌اند.