مسجد جامع عباسی اصفهان یکی از بناهای باشکوه عصر صفوی و از شاخص‌ترین آثار تاریخی ایران، هرساله گردشگران و علاقه‌مندان بسیاری را به‌سوی خود جذب می‌کند. این مسجد که در قلب میدان نقش جهان قرار دارد، با کاشی‌کاری‌های منحصربه‌فرد، طراحی دقیق و نقوش هندسی زیبا، به‌عنوان نمادی از هنر اسلامی ایرانی درسطح جهانی شناخته می‌شود و در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. بااین‌حال، در دهه‌های اخیر این بنای ارزشمند به‌دلیل قرارگیری در شهری با سطح بالای آلاینده‌های صنعتی و زیست‌محیطی دچار آسیب‌های جدی شده است. آلودگی هوا و تجمع آلاینده‌ها بر روی کاشی‌ها و جداره‌های مسجد افزون‌بر تخریب رنگ و شفافیت کاشی‌ها زمینه‌ساز آسیب‌های ساختاری عمیقی شده و نیاز فوری به پاکسازی و مرمت اصولی بنا را بیش‌ازپیش ضروری کرده است. به‌گفته «بهشاد حسینی»، ناظر پروژه‌های مرمت آرایه‌های معماری اداره‌کل میراث‌فرهنگی استان اصفهان، انباشته شدن آلودگی‌ها روی سطح کاشی‌ها و دیوارهای داخلی و خارجی مسجد چالش‌های پیچیده‌ای را پیش روی تیم مرمت قرار داده است. این آلاینده‌ها علاوه‌بر کاهش زیبایی بصری کاشی‌ها و کدر کردن رنگ‌ها، با جذب رطوبت، شرایط تخریب و فرسایش بیشتر را نیز فراهم کرده‌اند. حسینی ضمن تأکید بر ضرورت اجرای پاکسازی علمی و اصولی، اشاره می‌کند تیم مرمت در این پروژه از روش‌های خاصی استفاده می‌کند که ضمن حذف آلودگی‌ها، کمترین آسیب را به بافت تاریخی بنا وارد کند.

آیین گرامیداشت ثبت جهانی هنر قلم‌زنی اصفهان، که با حضور مسئولان و هنرمندان برجسته کشور در اصفهان برگزار شد، گام بلندی برای ترویج و حفاظت از صنایع‌دستی این استان به‌شمار می‌آید. در این آیین، مقامات و فعالان حوزه صنایع‌دستی بر اهمیت جهانی شدن هنر قلم‌زنی و جایگاه ویژه اصفهان در هنرهای سنتی ایران تأکید کردند و با طرح‌ها و راهکارهای پیشنهادی، چشم‌اندازی جدید برای حفظ و توسعه این میراث ارزشمند ترسیم کردند. این مراسم علاوه‌بر تجلیل از دستاوردهای هنرمندان قلم‌زن اصفهان، فرصتی بود برای بیان دغدغه‌ها، چالش‌ها و پیشنهادهای حمایتی که می‌تواند آینده‌ای روشن‌تر را برای صنایع‌دستی ایران رقم زند.

شصت‌وهشتمین نشست از سلسله‌نشست‌های تخصصی بازآفرینی شهری «فیروزه» با محوریت «بافت تاریخی» در اصفهان برگزار شد؛ نشستی که در آن کارشناسان حوزه فرهنگ و شهرسازی به بررسی چالش‌ها و راهکارهای احیای این بافت‌های ارزشمند پرداختند و تأکید کردند: «بافت‌های تاریخی فقط بنا نیستند بلکه نماینده فرهنگ، سرمایه اجتماعی و اقتصادی شهرها به‌شمار می‌آیند.»

وزن این سخن که هنرهای نمایشی یکی از کارکردهای مهم هنری برای کاهش آلام و آسیب‌های اجتماعی به‌ویژه در عرصهٔ خانواده است، مشخص نیست. اما اگر این‌طور نبود تاکنون به این اندازه تئاترهای با مضامین اجتماعی، روانشناسی و فلسفی مورد اهمیت قرار نمی‌گرفت و بی‌شک یکی از حلقه‌های مفقوده در حوزهٔ تعالی نظام خانواده هنر نمایش و تئاتر است؛ تئاتری که بتواند با پرداختن به مشکلاتی که نظام خانوادهٔ امروز با آن روبه‌رو است، به ارائه راهکار بپردازد. باوجود مشکلات و کاستی‌هایی که در حوزهٔ هنرهای نمایشی در شهرستان‌ها وجود دارد، هنوز نمایش‌هایی خوب و استاندارد که به مضامین اجتماعی، روانشناسی و حوزهٔ خانواده بپردازد در شهرستان‌ها اجرا می‌شود که یکی از این کارها نمایش «دوم‌شخص مفرد» است که قرار است به نویسندگی و کارگردانی «امید نیاز» در اصفهان روی صحنه رود. نمایشی که به تبعات ناگوار تربیت کودک در یک خانوادهٔ نابسامان می‌پردازد. گفت‌وگویی با کارگردان این نمایش انجام داده‌ایم که مشروح آن به شرح ذیل است.

بافت‌های تاریخی، مزیت نسبی شهرهای کهن هستند که در رویکردهای رقابت‌پذیری شهری، توانایی جذب سرمایه‌های انسانی و اقتصادی را دارند. از طرفی بافت تاریخی شهرها به‌عنوان مکانی واجد ارزش‌های میراث فرهنگی، با دربرگرفتن دوره‌های مختلف تاریخی، دارای ویژگی‌هایی متشکل از ساختاری فضایی، کالبدی است. شهرها دارای ارزش تاریخی هستند، به‌همین‌علت بافت تاریخی به‌عنوان یک میراث گران‌بها و باارزش در کنار بافت جدید به شمار می‌آید. این میراث گران‌بها می‌تواند درزمینهٔ توسعۀ آیندۀ شهر به‌ویژه از لحاظ گردشگری و جذب گردشگر، دارای اهمیت فراوان باشد. گردشگری امروزه یکی از مسائل مهم و مؤثر اقتصادی و یکی از عوامل برجستۀ ارتباط اجتماعی و فرهنگی است. در این میان، مکان‌های تاریخی به دلیل نمایش هویت شهرها، از ارزش بسیار زیادی برای جذب گردشگر برخوردارند. بافت‌های تاریخی ایران به دلیل توأم‌شدن وجهۀ تاریخی با بافت جدید، اهمیتی دوچندان برای گردشگران دارند. شکل‎گیری زیبای هر محله حول مسجد و بازار و اتصال محله‎ها توسط کوچه‌ها و تشکیل شهری به نام اصفهان، حکایت از تفکر شهرسازی در پیشینۀ این شهر دارد. هم‌اکنون ۱۷۰۰ هکتار بافت تاریخی اصفهان، به‌‌صورت لکه‌هایی در مناطق مختلف این شهر باقی‌مانده است. با تداوم خیابان‎کشی‎ها و تعریض گذرها و ورود ماشین‌ها به مرکز بافت، آیندۀ نامعلومی را برای آن رقم‌ زده است. حال این شهر با داشتن شهرتی جهانی، قابلیت‌های فراوانی به‌منظور تبدیل‌شدن به مکانی برای گردشگری در سطح ملی و بین‌المللی دارد. اما پرسشی که مطرح می‌شود، با وجود ظرفیت بالای بافت تاریخی در شهر اصفهان، آیا گردشگری پایدار در آن شکل‌ گرفته یا خیر؟

زمانی که پروژۀ ثبت جهانی مساجد ایرانی از سوی وزارت میراث فرهنگی دنبال می‌شود، تنها مسجد ایرانی معاصر شهر اصفهان، «مسجد کازرونی عباس‌آباد» بدون توجه به تذکرها و تأکیدهای میراث‌دوستان و صاحب‌نظران، توسط هیئت‌امنای مسجد که حکم هیئت‌امنایی آنان نزدیک شش ماه است از دایرۀ اعتبار ساقط‌ شده است، به بهانۀ توسعۀ مسجد مورد تخریب قرار می‌گیرد و اگر نمازگزاران مسجد و میراث‌دوستان به‌موقع وارد عمل نمی‌شدند، به‌غیراز شبستان، کل این مسجد تاریخی همچون «حمام خسروآقا» اصفهان، در سکوت و بی‌خبری کامل تخریب می‌شد. این مسجد در کش‌وقوس‌های چندساله چندین‌بار توسط هیئت‌امنای آن مورد تهاجم برای تخریب قرار گرفته است و این نمازگزاران و میراث‌دوستان بودند که تاکنون نگذاشتند این مسجد تاریخی تخریب شوند. باوجوداینکه پروندۀ مسجد کازرونی عباس‌آباد برای ثبت ملی دو بار به جریان افتاده، اما به دلیل تشدد آراء در ادارۀ کل میراث فرهنگی استان اصفهان و نفوذی که هیئت‌امنای مسجد در شهر دارند، متوقف‌ شده است. آیا این مسجد واجد ارزش تاریخی برای ثبت در آثار ملی است؟ و مهم‌تر از همه، اگر قرار است توسعه‌ای در این مسجد صورت بگیرد، باید بر چه اساسی باشد؟ روزنامۀ «پیام ما» در گزارش فوق به بررسی این موضوع پرداخته است.

نزدیک‌ترین تصویر به زندگی، دورنمایی از شهرهای تاریخی ایران در غروبی با رنگ‌های گرم و صمیمی است؛ تصویری از خانه‌های دست‌به‌دست‌هم‌داده که در گذشته، تنها سقفی بی‌جان بر بلندای جریان زیستن نبود، بلکه تندیسی از جنس طبیعت بود که روح عواطف انسانی در آن دمیده شده باشد؛ تبلوری از دنیای درونی انسان. هماهنگی خانه‌ها با مواهب طبیعت و نیازهای انسان، ضرب‌آهنگ زندگی را در رگ‌های زندۀ شهر جاری می‌کرد و ازاین‌رو، نزدیک‌ترین تصویر به انسان، دورنمایی از شهرهای تاریخی ایران در غروبی با رنگ‌های گرم و صمیمی است. عقل و خردورزی موجود در معماری سنتی ایران، نشریۀ آمریکایی «تایم» را بر آن داشت که سال گذشته در یکی از گزارش‌های خود، بنویسد: «ایالات متحده برای مقابله با گرما باید در شهرهای خود از تکنیک‌های خاورمیانه و ایران استفاده کند، زیرا این راهکار از هر لحاظ به‌صرفه‌تر است.» دلیل این توصیۀ نشریۀ تایم، سازگاری و هماهنگی معماری سنتی ایران با اقلیم و آب‌وهوا، برای برطرف‌کردن معضلات آب‌وهوایی هر منطقه و بیشترین بهره‌وری از مواهب طبیعت است. برای مثال، خانه‌های سنتی ایران به‌نحوی ساخته می‌شد که گرمای هوای مناطق کویری، سرمای مناطق کوهستانی یا شرجی کرانه‌های خلیج‌فارس، کمترین آزار را برای ساکنان در پی داشته باشد. این گزارش حسرت‌برانگیز، ما را بر آن می‌دارد که از خود بپرسیم چگونه از این میزان خرد و اندیشه فاصله گرفتیم و چه مسیری معماری ما را به امروز رساند که خانه‌ها، نه روح و احساسی در جریان دارند و نه احترامی برای ساکنان خود قائل هستند؟ چگونه ممکن است با گذر زمان و پیشرفت علم و فناوری، در رویکرد معماری پسرفت داشته باشیم و فلسفۀ معماری را فدای اقتصاد و درآمد بیشتر کنیم؟ ازاین‌رو روزنامۀ «پیام ما»، در گفت‌وگو با «علی عطریان» معمار و مدرس دانشگاه، به بررسی اهمیت معماری اقلیمی و سازگاری و هماهنگی معماری سنتی ایران با اقلیم و آب‌وهوا پرداخته است که مشروح این گفت‌وگو را در ذیل از نظر می‌گذرانید.