بازخوانی کارکرد سیاسی شاهنامه در دربار ایلخانی





25 آبان 1405، 23:13

مشروعیت‌بخشی را می‌توان از عوامل تثبیت حکومت‌های پیشین دانست، به‌ویژه حکومت‌هایی که منشأ بیگانه یا خارجی داشتند و نمی‌توانستند تداوم خود را فقط بر نیروی نظامی و کنترل اداری استوار کنند. این فرایند اغلب یک‌سویه نبود و نخبگان محلی، دیوان‌سالاران و عالمان نیز در آن نقش ایفا می‌کردند؛ چنین مشروعیتی در بستری تاریخی و چندلایه شکل می‌گرفت. بااین‌حال، در بازخوانی برخی افراد، این موضوع گاه به داستانی سطحی تقلیل می‌یابد؛ چنان‌که روایت «چیرگی فرهنگ ایرانی بر خوی مغولی» به‌طور طبیعی، فرهنگ ایرانی را چیره بر مهاجم می‌بیند. چنین روایتی در نگاه نخست بسیار جذاب است؛ اما با مراجعه به منابع مکتوب، موضوع اندکی پیچیده‌تر می‌شود. برخی منابع اشاره کرده‌اند که حاکمان مغول برای تسلط بر اراضی و دریافت مالیات، سیاست‌های متفاوتی پیش گرفتند و یکی از این سیاست‌ها مشروعیت‌بخشی فرهنگی بود که صرفاً نتیجه طبیعی جذب‌شدن در فرهنگ ایرانی نیست، بلکه انتخابی آگاهانه و اقدامی در خدمت حکومت‌داری بوده است. توجه به این وجه، هم این روایت را از ساده‌سازی حفظ می‌کند و هم نشان می‌دهد که فرهنگ در این دوره، علاوه‌بر آنکه ابزار قدرت بود، عرصه تداوم خود نیز بوده است.

به‌منظور بررسی این موضوع در عصر ایلخانی، ابتدا به یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تولید فرهنگی، یعنی شاهنامه بزرگ ایلخانی (دِموت/ابوسعیدی)، می‌پردازیم. «ابوالعلا سودآور» نام «ابوسعیدنامه» را برای این نسخه منحصربه‌فرد پیشنهاد کرده است و احتمالاً این نسخه کهن‌ترین نمونه مصور از دوره ایلخانی به شمار می‌رود. سودآور این کتاب را به ابوسعید بهادرخان، فرمان‌روای ایلخانی (حکومت ۷۱۷ تا ۷۳۵ ق)، نسبت می‌دهد و با تأکید بر قدمت نگاره‌هایش، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا در حکومت ایلخانی، سرمایه‌گذاری سنگینی بر تولید اثر حماسی ایرانی شده است؟ پاسخ را می‌توان در بحران مشروعیتی جست که حکومت مغول از آغاز با آن دست‌به‌گریبان بود. شاهنامه، با روایت تداوم پادشاهی در ایران، بستری فراهم می‌کرد که در آن، حاکم مغول می‌توانست خود را نه فاتحی بیرونی، بلکه وارثی در زنجیره شاهان ایرانی بازنمایی کند.

این تفسیر با شواهد موجود در نگاره‌های شاهنامه بزرگ ایلخانی نیز تأیید می‌شود. در این کتاب، پهلوانان ایرانی گاه در هیئت و لباس حاکمان مغول بازنمایی شده‌اند و انتخاب صحنه‌ها، نه براساس توالی داستانی، بلکه بر پایه کارکرد سیاسی‌شان انجام شده است. به عبارت دیگر، نگارگران و حامیان آنان آگاهانه صحنه‌هایی را برجسته می‌کردند که در آن‌ها می‌توانستند میان صفات شاهان اساطیری و فرمان‌روایان مغول نوعی هم‌ارزی بصری برقرار کنند.

برای نمونه، در این شاهنامه، تصویری با عنوان «اندر پرسیدن فریدون نسب خود» آمده است که «نه در نسخه فلورانس (۶۱۴ ق) و نه در شاهنامه موزه بریتانیا (۶۷۵ ق) به‌صورت عنوان سرلوحه دیده نمی‌شود… و بلافاصله، بعد‌از عنوان مهم‌تری به نام تولد فریدون آمده است». این عنوان به «تولد نامشروع فرزند اول چنگیز، یعنی جوچی، اشاره می‌کند که در تاریخ سرّی مغولان نقل شده» و ارتباطش با ابوسعید در این است که خان ازبک، خلف جوری بود و چندین بار علیه حکومت ایلخانی اقدام نظامی کرد؛ این نگاره به‌منظور تحقیر سرسلسله دولت مهاجم، به شاهنامه افزوده شده است.

در تصویر دیگری با عنوان «مردن رستم و شغاد نابرادر»، رستم جامه همیشگی‌اش، یعنی ببر بیان را بر تن ندارد و در عوض، ردای سلطنتی چینی پوشیده است. تیغ‌هایی نیز در این چاه دیده می‌شود که به عقیده سودآور، این تصویر را به داستان «قوبیلای‌قاآن» و نزاع او با برادرش پیوند می‌دهد؛ این نزاع پس‌از سال‌ها کشمکش و تسلیم‌شدن برادر کوچک، به آنجا رسید که این خان بزرگ به‌منظور تنبیه او و به توصیه مستشاران چینی‌اش، او را به محبسی انداخت که دیوارهایش از خارمغیلان بود.

 

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *