از میراث ذخیره آب تا زندگی جمعی؛ باززنده‌سازی برکه‌های قشم





26 آبان 1405، 21:49

برکه‌های قشم با معماری زیبا و بومی خود هنوز بخشی از نیاز مردم جزیره به آب را تأمین می‌کنند. این سازه‌ها تنها مخازن ذخیره آب نیستند؛ ساخت و نگهداری آن‌ها با مشارکت خیرین و اهالی، لایروبی جمعی و آیین‌هایی چون دعای باران همراه بوده و برکه را به بخشی از زندگی و حافظه اجتماعی روستا تبدیل کرده است. تجربه نخستین پایلوت طرح باززنده‌سازی برکه‌های قشم نشان می‌دهد چگونه می‌توان با دانش فنی روز، کیفیت آب را ارتقا داد و هم‌زمان با حفظ معماری و دانش بومی، جایگاه اجتماعی برکه‌ها را در زندگی امروز تقویت کرد.

ایده‌پردازی، مطالعات و طراحی معماری این طرح را از سال ۱۴۰۱ آغاز کردم و پیشنهاد مکتوب آن در خرداد ۱۴۰۲ ارائه شد. نخستین پایلوت از میانه سال ۱۴۰۴ در گربدان با حمایت و همکاری مجموعه‌های اجرایی در چارچوب برنامه «خیرآب» به اجرا درآمد و در خرداد ۱۴۰۵ به بهره‌برداری رسید. این تجربه در آیین جایزه «میراث زنده و آب» در ۱۸ آبان ۱۴۰۵، به‌عنوان یکی از سه تجربه برگزیده کشور تقدیر شد.

باززنده‌سازی در سه لایه

طرح در سه لایه به‌هم‌پیوسته شکل گرفت: عملکردی، با به‌روزرسانی کاربرد برکه و الحاق سامانه تصفیه؛ کالبدی، با حفظ معماری بومی و طراحی «دهلیز»؛ و اجتماعی، با بازتعریف محوطه برکه به‌عنوان میدان جمعی و فضای تعامل.

مطالعات با مستندسازی برکه‌های جزیره، گفت‌وگو با میرآب‌ها و استفاده‌کنندگان محلی و بررسی تطبیقی معماری برکه‌ها در قشم و لارستان پیش رفت. هم‌زمان، کیفیت آب برای انتخاب روش تصفیه بررسی شد. در بخش پژوهش مردم‌شناسی و میراث آب نیز دکتر «عبدالرضا دشتی‌زاده» با طرح همراه بوده است و مجموعه مطالعات ایشان در قالب کتاب «میراث آب جزیره قشم» در مسیر انتشار است.

دهلیز با الهام از مطالعات معماری برکه‌ها طراحی شد؛ پیش‌ورودی‌ای برای استقرار تجهیزات تصفیه و برداشت آب که امکان نشستن، مکث و گفت‌وگو را نیز فراهم می‌کند. این فضا واسطی میان آب، فناوری، معماری و حضور مردم است.

گربدان؛ از ایده تا اجرا

برای نخستین اجرا، مجموعه برکه‌های گربدان انتخاب شد؛ چهار برکه با ظرفیت بالای ذخیره آب، در موقعیتی که مردم چندین روستا و شهر اطراف از آن استفاده می‌کنند. پس از آزمایش آب، شرکت «پالایش آب تجدیدپذیر قشم» به مدیریت «احمد قائم‌مقامی»، مطالعات فنی، طراحی و ساخت سامانه تصفیه را پیش برد. تأمین مالی ساخت سامانه نیز با حمایت خیرین و هماهنگی این شرکت انجام شد.

اجرای پایلوت با حمایت مالی، اجرایی و نهادی شرکت «آب، برق و تأسیسات قشم» در چارچوب برنامه خیرآب پیش رفت. «مهدی دهدار» هماهنگی و مدیریت اجرایی این برنامه را بر عهده داشت. عملیات ساخت دهلیز و محوطه با مدیریت «احمد زارعی»، دهیار گربدان، و همکاری «صالح ایمانی» و نیروهای محلی انجام شد. بخشی از طرح محوطه، شامل فضای سبز، نشیمن عمومی و محل برداشت آب با دسترسی سواره، نیز در همین مرحله اجرا شد.

پس از بهره‌برداری، دهیار از حضور مردم فراتر از انتظار خبر داد. مردم برای برداشت آب می‌آمدند، در دهلیز دور هم می‌نشستند و محوطه دوباره پررفت‌وآمد شده بود. این استقبال به توسعه مشارکتی مجموعه و ساخت برکه‌ای تازه با همراهی حاج «ابراهیم شادمان» و استادکاران محلی انجامید.

نمایشگاه «دهلیز و برکه»؛ از نگاه دوباره تا طراحی مشارکتی

در آبان ۱۴۰۵، مسابقه محلی و نمایشگاه عکس و فیلم دهلیز و برکه را با مشارکت اهالی برگزار کردیم. پیشنهاد آن را «هیفا شادمان»، عکاس و از زنان گربدان، مطرح کرد. هدف، دعوت به نگاهی دوباره به برکه‌ها از دریچه هنر و روایت زندگی امروز، پس از الحاق دهلیز و آغاز بهره‌برداری از سامانه تصفیه بود؛ فرصتی برای بازنگری در رابطه مردم با این میراث آشنا.

در روز نمایشگاه، بدنه برکه طولی به گالری محلی تبدیل شد و دهلیز پس‌زمینه و سکوی مراسم بود. در روایت همراه اثر برگزیده نخست نمایشگاه آمده بود: «دهلیز قشنگی که با آمدنش معرف حضور میراث قدیمی ما (برکه) شد.»

محوطه برکه‌ها؛ تجربه‌ای از میدان محلی

هم‌زمان، جشنواره غذا با پیشنهاد و هماهنگی هیفا شادمان برگزار شد. زنانی که در افتتاح پایلوت حضور نداشتند، این بار در شکل‌گیری رویداد و فعالیت جمعی محوطه نقش داشتند. نمایشگاه، مراسم و جشنواره غذا محوطه را به فضایی برای دیدار و گفت‌وگو تبدیل کرد. پس از مراسم، زنان گربدان خواستار تداوم برنامه‌ها و ایجاد بازارچه شدند و برای محل استقرار و ویژگی‌های فضای موردنیاز پیشنهادهای مشخصی دادند.

این رویداد فرصتی برای گفت‌وگوی اهالی با طراح، تصمیم‌گیرندگان و سازندگان بود. اکنون پروژه از خلال همین تجربه‌ها وارد مرحله تازه‌ای از بازنگری و طراحی مشارکتی محوطه شده است؛ جایی که نیازها و پیشنهادهای کاربران محلی در شکل‌گیری فضاهای آینده نقش دارند.

گربدان یک پروژه منفرد نیست؛ نخستین تجربه اجرایی الگویی برای باززنده‌سازی برکه‌های قشم است که می‌تواند متناسب با ویژگی‌های هر روستا گسترش یابد. در این روند، مداخله معماری زمینه حضور مردم را فراهم می‌کند و تجربه آن‌ها از فضا، مسیر توسعه بعدی را شکل می‌دهد.

معماری زنده در بافت می‌نشیند، با نیازهای مردم پیوند می‌خورد و با همراهی خود آنان رشد می‌کند.

 

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *