کنارصندل پشت دروازه‌های یونسکو 

کاوش‌های باستان‌شناسی در جیرفت، به‌ویژه محوطه کنارصندل، این منطقه را به کانونی مهم در مطالعات تمدنی در جنوب‌شرق ایران تبدیل کرده است. یافته‌های به‌دست‌آمده از این محوطه می‌توانند بخش‌هایی از تاریخ ناشناخته جوامع باستانی را آشکار و در تکمیل روایت تاریخ تمدن بشری نقش ایفا کنند. کنارصندل با برخورداری از شواهد و آثار ارزشمند، بستری برای مطالعه نظام‌مند ساختارهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی جوامع باستانی فراهم می‌کند؛ شناخت چنین ظرفیتی، همچنان به تداوم کاوش‌ها و پژوهش‌های باستان‌شناختی وابسته است.

وعده‌های سرخرمن

«سال‌هاست وعده ثبت جهانی کنارصندل مطرح می‌شود، اما نباید این موضوع به بیان شعار و وعده محدود بماند و لازم است اقدامات اجرایی برای تحقق آن انجام شود.» این‌ها گفته «دادخدا سالاری»، رئیس‌کل دادگستری استان کرمان است که در بزرگ‌داشت یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس فقید کشورمان بیان کرده است.

او با انتقاد از تکرار وعده‌های تحقق‌نیافته درباره ثبت جهانی محوطه باستانی کنارصندل، بر ضرورت اقدام عملی برای ثبت جهانی تمدن جیرفت تأکید کرد و گفت: «سال‌هاست وعده ثبت جهانی تمدن جیرفت تکرار می‌شود، اما این پرسش همچنان باقی است که این وعده چه زمانی به نتیجه خواهد رسید. ثبت جهانی کنارصندل می‌تواند زمینه تخصیص اعتبارات بیشتر، تقویت حفاظت از محوطه باستانی و پیشگیری از قاچاق و تخریب آثار تاریخی را فراهم کند.»

سالاری که در دهه ۸۰ مسئولیت دادستانی جیرفت را بر عهده داشت، در کنار دکتر مجیدزاده، سرپرست گروه کاوش‌های باستان‌شناسی کنارصندل، در مقابله با قاچاق آثار تاریخی نقشی مؤثر ایفا کرد.

مخالفت‌ها با کاوش‌های باستان‌شناسی در جیرفت

«یوسف مجیدزاده»، باستان‌شناسی بود که به‌همراه شاگردان و همکارانش در جیرفت کاوش کرد و با تمدنی عظیم مواجه شد.

«محمدرضا میری»، مدرس باستان‌شناسی، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید:  «زمانی که برای کاوش به جیرفت رفتیم، متوجه شدیم که بخشی از آثار در انبار دادستانی انقلاب جیرفت نگهداری می‌شد. وقتی مجیدزاده با این آثار روبه‌رو شد، به‌شدت شگفت‌زده و هیجان‌زده شد. او پیش‌تر بر این باور بود که باید برای یافتن نشانه‌های تمدنی کهن در منطقه کرمان جست‌وجو کرد و حالا، با آثاری مواجه شده بود که می‌توانستند درستی آن دیدگاه را نشان دهند. آثار به‌دست‌آمده نشان می‌دادند که منطقه جیرفت از ظرفیت تاریخی و تمدنی بسیار مهمی برخوردار است؛ ظرفیتی که تا آن زمان به‌درستی شناخته نشده بود.»

او می‌افزاید: «پس‌از این اتفاق، زمینه برای کاوش‌های باستان‌شناسی نظام‌مند فراهم شد. اهمیت موضوع زمانی بیشتر آشکار شد که مشخص شد شمار زیادی از آثار حاصل از حفاری‌های غیرمجاز، ازطریق قاچاقچیان از کشور خارج و در نقاط مختلف جهان پراکنده شده‌اند. در این میان، برخی از کشاورزان محلی که آثار را از زیر خاک بیرون می‌آوردند، آن‌ها را به واسطه‌ها و خریداران می‌فروختند. با توجه به پراکندگی آثار در بازارهای جهانی، این نگرانی بود که در آینده، کارشناسان هنر و آثار باستانی در کشورهای دیگر درباره منشأ این اشیا اظهارنظر کنند و آن‌ها را به تمدن‌های دیگری نسبت دهند. از همین رو، تصمیم گرفتیم کتابی منتشر کنیم تا با معرفی و مستندسازی این آثار، تعلق آن‌ها به ایران را روشن کنیم.»

میری می‌گوید: «این کتاب در مدت حدود یک ماه تا ۴۰ روز به زبان‌های فارسی و فرانسوی آماده و منتشر شد. سپس، در همایشی با موضوع پیوندهای فرهنگی ایران و آسیای مرکزی از آن رونمایی کردیم. کتاب در همان همایش با استقبال روبه‌رو شد و نسخه‌های آن به فروش رفت. همچنین از‌طریق ایمیل و ارتباط با دو مجله خارجی، تلاش کردیم پژوهشگران و دانشگاه‌های کشورهای دیگر را با این آثار آشنا کنیم. این اقدامات به گسترش شناخت جهانی از تمدن جیرفت کمک کرد و زمینه را برای توجه بیشتر پژوهشگران و برگزاری همایش‌های علمی درباره این تمدن فراهم آورد. در آن زمان، برخی از چهره‌های محلی، ازجمله امام جمعه جیرفت و نماینده مجلس، درباره نحوه معرفی این تمدن موضع‌گیری‌هایی داشتند.»

او تأکید می‌کند: «تمدن جیرفت در گستره‌ای حدود ۴۰۰ کیلومتر در امتداد رود هلیل‌رود و در ارتباط با محوطه‌ها و کارگاه‌های مختلف شکل گرفته بود. بااین‌حال، در معرفی این تمدن کم‌کاری شد و اهمیت آن را کمتر از آنچه بود، نشان دادند. باید گستره و اهمیت این تمدن را به رسمیت می‌شناختند، اما این موضوع به مذاق برخی از مسئولان محلی خوش نیامد و مخالفت‌ها به کارشکنی در فعالیت‌های مجیدزاده انجامید؛ تا جایی که ادامه کار برای او دشوار شد.»

جیرفت و پیوند ناگسستنی‌اش با مجیدزاده

«دادخدا سالاری»، مدیرکل بازرسی استان کرمان، می‌گوید: «یوسف مجیدزاده از نام‌آشناترین باستان‌شناسان ایران بود که نامش با کاوش‌های علمی در محوطه باستانی کنارصندل و تمدن جیرفت پیوند خورده است. او در دهه ۱۳۸۰ و در شرایطی که حفاری‌های غیرمجاز و قاچاق آثار تاریخی، میراث فرهنگی جیرفت را با تهدید جدی مواجه کرده بود، سرپرستی گروه بین‌المللی کاوش‌های باستان‌شناسی حوزه هلیل‌رود را برعهده گرفت.»

او می‌افزاید: «مجیدزاده در تپه‌های کنارصندل شمالی و جنوبی، گورستان محطوط‌آباد و گورستان قلعه‌کوچک، شش فصل کاوش علمی انجام داد. این کاوش‌ها وجود مرکز شهری پیچیده متعلق به هزاره سوم پیش‌از میلاد را در دشت جیرفت آشکار کرد و یافته‌هایی را در اختیار جامعه علمی قرار داد که توجه باستان‌شناسان ایران و جهان را به این منطقه جلب کرد.»

مدیرکل بازرسی استان کرمان ادامه می‌دهد: «مستندسازی یافته‌های باستان‌شناسی جیرفت و تأکید او بر ویژگی‌های منحصربه‌فرد آثار سنگ صابونی این منطقه، ازجمله اقداماتی بود که به حفاظت از میراث‌فرهنگی جیرفت کمک کرد و زمینه شناخت بهتر این تمدن را فراهم آورد.»

او با اشاره به پژوهش‌های مجیدزاده درباره ظروف سنگ صابونی می‌گوید: «این باستان‌شناس در سال‌های ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ با مطالعات خود بر خاستگاه ظروف سنگ صابونی یا کلریتی کشف‌شده در جیرفت تأکید کرد و نشان داد این آثار دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی‌اند. همین مطالعات و تأکید بر منشأ جیرفتی این آثار، به توقف قاچاق آن‌ها در ۱۶ کشور کمک کرد و ضربه‌ای به شبکه‌های بین‌المللی غارت میراث‌فرهنگی وارد آورد.»

جیرفت، حلقه گمشده تاریخ بشر

سالاری که در آن دوره، ریاست دادگاه انقلاب جیرفت را بر عهده داشت، با اشاره به اقدامات قضایی برای مقابله با قاچاق آثار تاریخی، می‌افزاید: «در آن زمان از فعالیت‌های باستان‌شناسی منطقه حمایت کردیم و با صدور احکام قاطع و بازدارنده تلاش شد از غارت اشیای تاریخی و خروج غیرقانونی آثار ارزشمند این منطقه جلوگیری شود.»

او با اشاره به تعبیر مجیدزاده از جیرفت، به‌عنوان حلقه گمشده تاریخ بشر، تأکید می‌کند: «این باستان‌شناس معتقد بود یافته‌های منطقه باستانی جیرفت می‌تواند بخش‌های مهمی از روایت تاریخ تمدن بشری را تکمیل کند. کاوش‌های علمی او در کنارصندل و حوزه هلیل‌رود، جایگاه جنوب‌شرق ایران را در مطالعات تمدنی جهان باستان برجسته‌تر کرد و نام جیرفت را به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم تمدنی ایران در محافل علمی مطرح ساخت.»

آثاری از دوران پارینه‌سنگی

«نادر علیدادی‌سلیمانی»، باستان‌شناسی که سال‌ها منطقه جیرفت را مطالعه کرده است، می‌گوید: «آثار به‌دست‌آمده از دوره پارینه‌سنگی میانی، ازجمله دست‌افزارهای سنگی با قدمت حدود ۴۰ هزار سال، نشان می‌دهد که انسان از دیرباز، در حاشیه دشت اسفندقه، دشت جیرفت و غرب باتلاق جازموریان، در محدوده شهرستان قلعه‌گنج، حضور داشته است.»

او می‌افزاید: «آنچه انسان‌ها را به استقرار در این منطقه وسیع هدایت کرده، وجود آب و دشت‌های حاصلخیز بوده است. در شمال‌شرق و شمال دشت جیرفت، رشته‌کوه‌های بلند جبالبارز و بحرآسمان قرار دارند که با قله‌های مرتفع و برف‌گیر خود، سرچشمه بسیاری از آب‌های منطقه‌اند. این آب‌ها ازطریق رودها و رودخانه‌های متعدد به هلیل‌رود می‌پیوندند و هلیل‌رود پس‌از عبور از نواحی کوهستانی و دشت جیرفت، در جنوب‌شرق ایران به گودترین چاله آن منطقه، یعنی جازموریان، می‌ریزد. طول هلیل‌رود حدود ۴۰۰ کیلومتر است.»

علیدادی‌سلیمانی با اشاره به نقش هلیل‌رود در شکل‌گیری سکونتگاه‌های انسانی در منطقه جیرفت تأکید می‌کند: «در مسیر این رود، دشت‌های حاصلخیز متعددی قرار دارند؛ ازجمله دشت جیرفت، رودبار، اسفندقه و ارزوئیه در بخش غربی این حوضه و دشت‌های کهنوج، رودبار، منوجان و قلعه‌گنج در بخش‌های جنوبی‌تر. همین ویژگی‌های جغرافیایی موجب شده است انسان از حدود ۴۰ هزار سال پیش این منطقه را برای سکونت انتخاب کند.»

این شواهد نشان می‌دهد که پیشینه سکونت انسانی در محدوده جیرفت و حوضه هلیل‌رود به دوره‌های بسیار کهن بازمی‌گردد. سیدمنصور سیدسجادی، باستان‌شناس و سرپرست فصل اخیر کاوش‌های کنارصندل نیز، پیش‌تر با اشاره به بررسی‌های خود در این منطقه گفته است که در سال ۱۳۶۳، ۴۲ محوطه پیش‌از تاریخ را در حاشیه هلیل‌رود شناسایی کرده است. زندگی در این دشت از زمان حضور انسان تاکنون ادامه یافته و وقفه‌ای در تداوم سکونت در آن مشاهده نشده است.

از روستانشینی تا شکل‌گیری شهر

جیرفت فقط به‌دلیل قدمت سکونت انسانی اهمیت ندارد؛ شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که این منطقه در دوره‌ای از تاریخ، شاهد شکل‌گیری جوامع پیچیده و گذار از روستانشینی به شهرنشینی بوده است.

علیدادی‌سلیمانی با اشاره به یافته‌های باستان‌شناسی در بستر هلیل‌رود می‌گوید: «هلیل‌رود در طول تاریخ هم زاینده تمدن‌ها بوده و هم در مواردی، به از‌بین‌رفتن آن‌ها منجر شده است. در بستر این رودخانه که از رسوبات رودخانه‌ای پر شده است، کاوش‌هایی انجام دادیم و به فرهنگی دست یافتیم که به پیش از دوره شهرنشینی و هزاره چهارم پیش‌از میلاد تعلق دارد. این دوره را دوره روستانشینی می‌نامیم.»

او می‌افزاید: «مطالعات، کاوش‌ها و بررسی‌های باستان‌شناختی در منطقه جیرفت نشان داده است که سکونت‌گاه‌های روستانشین در پایان هزاره چهارم پیش‌از میلاد و آغاز هزاره سوم، به سطحی از فرهنگ و تمدن رسیده‌اند که شهرنشینی در آن‌ها شکل گرفته است. این تحول از مهم‌ترین مراحل تاریخی منطقه جیرفت به شمار می‌رود و بررسی آن می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره روند شکل‌گیری نخستین شهرها در این بخش از ایران ارائه کند.»

از مهم‌ترین محوطه‌های مرتبط با این تحول، کنارصندل است؛ محوطه‌ای باستانی که در اوایل دهه ۱۳۸۰ و پس‌از وقوع سیلابی شدید، توجه باستان‌شناسان را به خود جلب کرد. سیلاب بخشی از اشیای مدفون در زیر خاک را آشکار کرد و همین اتفاق سرآغاز بررسی‌های گسترده‌تر درباره این محوطه شد.

کشف این آثار پرسش‌های تازه‌ای درباره زندگی مردمان این منطقه در حدود ۵ هزار سال پیش مطرح کرد؛ اینکه چه نوع ساختار اجتماعی و اقتصادی داشته‌اند، چگونه زندگی می‌کرده‌اند و از چه سطحی از دانش، فناوری و سازمان اجتماعی برخوردار بوده‌اند.

شواهد شهرنشینی و تجارت در کنارصندل

از مباحث مهم در مطالعات باستان‌شناسی جیرفت، بررسی ویژگی‌هایی است که کنارصندل را در شمار محوطه‌های شهرنشینی کهن قرار می‌دهد. از منظر باستان‌شناسی، برای شناسایی یک سکونتگاه به‌عنوان شهر، مؤلفه‌هایی مانند ساختار حکومتی، امنیت، تقسیم کار و تجارت سازمان‌یافته اهمیت دارد.

بررسی‌های انجام‌شده در کنارصندل تاکنون به شناسایی شواهدی از وجود مرکز بزرگ حکومتی در بخش مرکزی شهر باستانی منجر شده است. همچنین، کارگاه‌های صنعتی و فضاهای معماری گسترده‌ای در اطراف آن شناسایی شده‌اند.

علیدادی‌سلیمانی با اشاره به شواهد تجارت در این محوطه می‌گوید: «در کنارصندل، مهرها و اثر مهرهایی به دست آمده است که از وجود تجارت سازمان‌یافته در این شهر خبر می‌دهند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که فعالیت‌های اقتصادی در این سکونتگاه از ساختار و نظمی برخوردار بوده و مبادلات تجاری در آن اهمیت داشته است.»

از دیگر یافته‌های مهم کنارصندل، لوح‌های آجری است که در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی کشف شده‌اند. این آثار ازجمله یافته‌های قابل توجه این محوطه به شمار می‌روند و در شناخت نظام ارتباطی و نگارشی ساکنان آن اهمیت دارند.

این باستان‌شناس درباره اهمیت این یافته‌ها بیان می‌کند: «در جریان کاوش‌ها به الواح آجری دست پیدا کردیم که از نمونه‌های بسیار قدیمی مرتبط با خط و نگارش‌اند. نمونه‌هایی از این نوع الواح در شوش و همچنین بین‌النهرین، در جنوب عراق امروزی نیز، پیدا شده است. هرچند این لوح‌ها هنوز رمزگشایی نشده‌اند، وجود آن‌ها نشان می‌دهد که مردمان شهرنشین این تمدن از نظامی برای ثبت و نگارش برخوردار بوده‌اند.»

جامعه‌ای برخوردار از ثروت و مهارت هنری

یافته‌های کنارصندل فقط به شواهد معماری، تجارت و نگارش محدود نمی‌شود. آثار به‌دست‌آمده از این محوطه، اطلاعاتی درباره وضعیت اقتصادی و توانایی‌های هنری ساکنان آن نیز در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد.

علیدادی‌سلیمانی با اشاره به اشیای ساخته‌شده از سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی می‌گوید: «در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی دریافتیم که مردم این منطقه با استفاده از سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی، آثار هنری بسیار زیبایی تولید می‌کرده‌اند. این یافته‌ها در کنار دیگر شواهد باستان‌شناختی، تصویری از جامعه‌ای برخوردار از توان اقتصادی و مهارت‌های هنری ارائه می‌کند.»

او تأکید می‌کند: «شواهد متعددی نشان می‌دهد که تمدن جیرفت جامعه‌ای ثروتمند بوده است و مردمان آن از سطحی از رفاه، آرامش و آسایش برخوردار بوده‌اند. تنوع آثار هنری و اشیای ساخته‌شده از مواد ارزشمند، در کنار شواهد مربوط به تجارت و ساختارهای شهری، اهمیت این محوطه را در مطالعات مربوط به تمدن‌های کهن دوچندان می‌کند.»

تمدنی که هنوز به کاوش‌های گسترده نیاز دارد

باوجود یافته‌های ارزشمند دو دهه اخیر، آنچه تاکنون از کنارصندل و دیگر محوطه‌های باستانی جیرفت شناخته شده است، فقط بخشی محدود از اطلاعات موجود درباره این منطقه است. به اعتقاد باستان‌شناسان، شناخت دقیق‌تر این تمدن به کاوش‌های مستمر، هدفمند و برخورداری از پشتوانه مالی و تخصصی نیاز دارد.

سیدمنصور سیدسجادی، سرپرست فصل اخیر کاوش‌های کنارصندل، پیش‌تر اعلام کرده است که شناخت کامل این محوطه به حدود ۲۰ سال کاوش مستمر، منسجم و هدفمند نیاز دارد. این زمان نیز صرفاً برای شناخت کنارصندل برآورد شده است و دیگر محوطه‌های باستانی و تاریخی جیرفت را که تعداد آن‌ها به بیش از ۴۰ محوطه می‌رسد، در بر نمی‌گیرد.

باوجود چنین اهمیتی، کاوش‌های باستان‌شناسی در جیرفت طی سال‌های گذشته بارها متوقف شده یا به‌شکل مقطعی ادامه یافته است. آخرین دوره کاوش‌ها پس‌از حدود ۱۵ سال وقفه، در زمستان ۱۴۰۲ از سر گرفته شد. سیدسجادی و گروهی از باستان‌شناسان در نخستین مرحله، اقداماتی را برای مرمت پیکره کشف‌شده در کنارصندل و ساماندهی این تپه باستانی انجام دادند.

در مرحله بعد، کاوش‌های باستان‌شناسی در کنارصندل و محدوده پیرامونی آن آغاز شد و یافته‌های تازه‌ای به دست آمد. ازجمله این یافته‌ها می‌توان به بخشی از دیوار دژ در مرتفع‌ترین قسمت تپه، تعداد زیادی اثر مهر، پیمانه، ابزارهای شمارشی و حسابداری و خمره‌هایی با حدود ۹۰ سانتی‌متر ارتفاع و ۸۵ سانتی‌متر قطر اشاره کرد.

ازسرگیری کاوش‌ها در پاییز ۱۴۰۳ امیدها را برای شناسایی بخش‌های بیشتری از این تمدن افزایش داد؛ اما این مرحله نیز به پایان نرسید و فعالیت‌های باستان‌شناسی بار دیگر متوقف شد.

قرار بود مرحله تازه کاوش‌های کنارصندل از ۲۰ دی‌ماه ۱۴۰۴ با سرپرستی سیدسجادی آغاز شود. او نیز برای این فعالیت پژوهشی به منطقه آمده بود، اما حوادث سیاسی و اجتماعی دی‌ماه و وضعیت پس‌از آن مانع آغاز کاوش‌ها شد.

تمدنی که بیانگر تاریخ چندهزارساله ایران است

جیرفت که تمدنی ۵هزارساله است، می‌تواند شناخت ما را از پیشینه تاریخی ایران گسترش دهد. البته برای این امر باید کاوش‌های باستان‌شناسی تداوم داشته باشد.

«محمود گلابچی»، مدرس دانشگاه به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: تمدن‌های مختلفی در کشور ما ایجاد شده‌اند که متأسفانه بسیاری از آثار این تمدن‌ها در کاوش‌های باستان‌شناسان هنوز کشف نشده‌اند؛ مانند تمدن جیرفت و تمدن‌هایی که حتی قبل‌از مادها و سلسله هخامنشی‌ بوده است. تمدن جیرفت نمایانگر تاریخ و تمدن ۵هزارساله ما در این سرزمین است. تمدن جیرفت، تپه سیلک کاشان و دیگر محوطه‌های باستانی ازجمله ظرفیت‌هایی‌اند که می‌توانند شناخت ما را از پیشینه تاریخی ایران گسترش دهند.

او می‌افزاید: برای شناساندن تمدن جیرفت نیازمند تداوم کاوش‌های باستان‌شناسی در این منطقه‌ایم. با مطالعات موزه و پژوهش‌های باستان‌شناسی می‌توانیم تمدن بزرگ و باشکوه جیرفت را به جهانیان نشان دهیم.  امیدواریم آنچه در جریان کاوش‌های تمدن جیرفت به دست می‌آید، ابعاد تازه‌ای از تاریخ چندهزارساله این سرزمین را نشان دهد. بیش از پنج هزار سال تاریخ و تمدن در ایران وجود دارد که لازم است با کاوش‌های باستان‌شناسی، مطالعات موزه‌شناختی و پژوهش‌های تاریخی، ابعاد آن برای جهانیان روشن شود.

گلابچی با تأکید بر ضرورت گسترش مطالعات باستان‌شناسی، ادامه می‌دهد: «معرفی تمدن‌های کهن ایران به جهان، نیازمند پژوهش‌های مستمر و کاوش‌های علمی است و امیدواریم این اتفاق در آینده نزدیک برای کشور و میراث تاریخی آن رخ دهد.»