زبان‌های بومی ایرانی در خطر نابودی

پرونده لالایی

لالایی‌ها در زمره میراث ناملموس و خرده‌فرهنگ‌های هر کشور و منطقه‌ای قرار دارند. ایران، ترکمنستان و تاجیکستان پرونده لالایی را به‌طور مشترک ارائه کرده‌اند.

«حسن فرطوسی»، دبیرکل «کمیسیون ملی یونسکو در ایران»، با اشاره به برنامه‌های پیش رو در حوزه میراث فرهنگی ناملموس به «پیام ما» می‌گوید: «۳ پرونده در دستور کار ارائه در نشست بعدی یونسکو قرار دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به پرونده لالایی اشاره کرد. این پرونده به‌عنوان یکی از جلوه‌های میراث ناملموس که طی نسل‌های متوالی در جوامع مختلف تداوم پیدا کرده است، به‌صورت مشترک با ترکمنستان ارائه می‌شود. لالایی‌ها بخشی از حافظه فرهنگی و زندگی روزمره جوامع هستند که از نسلی به نسل دیگر انتقال پیدا کرده‌اند و همچنان در فرهنگ خانواده‌ها و جوامع محلی حضور دارند.»

او با اشاره به اهمیت توجه به میراثی که در بستر زندگی مردم استمرار دارد، بیان می‌کند: «میراث ناملموس تنها به آثار و داشته‌های تاریخی محدود نمی‌شود، بلکه بخش مهمی از آن در رفتارها، سنت‌ها، آیین‌ها، دانش‌ها و شیوه‌های زندگی مردم جریان دارد. لالایی نیز زیرمجموعه میراث ناملموس است؛ پدیده‌ای که در طول زمان حفظ شده و نسل‌های مختلف آن را به نسل بعد منتقل کرده‌اند. ثبت چنین میراثی فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی مشترک و توجه بیشتر به ضرورت حفاظت از آن‌هاست.»

فرطوسی با اشاره به پرونده دیگری که در این حوزه در دستور کار قرار دارد، می‌گوید: «پرونده نمدمالی نیز از دیگر مواردی است که در حال پیگیری برای ثبت جهانی آن هستیم.»

ثبت مشترک به معنای مالکیت نیست

دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران در پاسخ به پرسشی درباره نسبت ثبت مشترک میراث ناملموس با مالکیت آن می‌گوید: «ثبت مشترک به معنای مالکیت نیست. چنین پرونده‌هایی نشان می‌دهند که یک میراث در محدوده یک کشور محصور نمانده و در یک منطقه جغرافیایی و فرهنگی گسترده‌تر مورد توجه قرار دارد. کشورهای مختلف ممکن است در طول تاریخ یک سنت یا آیین مشترک را حفظ کرده باشند و همچنان آن را در زندگی اجتماعی خود پاس بدارند. بنابراین، مشارکت آن‌ها در یک پرونده مشترک به معنای ادعای مالکیت نیست، بلکه نشان‌دهنده پیوندهای فرهنگی و تاریخی میان ملت‌هاست.»

او با اشاره به اینکه مشارکت کشورهای بیشتر در پرونده‌های مشترک می‌تواند گستره فرهنگی یک میراث را بهتر نشان دهد، می‌گوید: «هرچه تعداد بیشتری از کشورها برای معرفی و ثبت یک میراث مشترک مشارکت کنند، مشخص می‌شود که آن میراث تا چه اندازه در یک منطقه ریشه دارد و میان جوامع مختلف زنده مانده است. این موضوع از نظر یونسکو اهمیت زیادی دارد، زیرا یکی از ارزش‌های میراث ناملموس، همین پیوندها و اشتراکات فرهنگی میان ملت‌هاست.»

«نوروز»، نمونه‌ای از ثبت مشترک موفق

فرطوسی با اشاره به پرونده نوروز به‌عنوان نمونه‌ای از ثبت مشترک میراث فرهنگی می‌گوید: «نوروز نمونه روشنی از این نوع همکاری است. در حال حاضر ۱۳ کشور در پرونده نوروز مشارکت دارند و با پیوستن به این پرونده اعلام می‌کنند که این آیین را پاس می‌دارند و برای حفظ و تداوم آن اهمیت قائل هستند. این مشارکت نشان می‌دهد که نوروز به یک کشور یا مرز جغرافیایی خاص محدود نیست و در گستره وسیعی از منطقه، بخشی از زندگی و فرهنگ مردم به شمار می‌رود.»

او تأکید می‌کند: «از نگاه یونسکو، هرچه بتوانیم ثابت کنیم یک میراث فرهنگی در میان کشورهای مختلف منطقه و حتی در سطح جهانی مشترک است، ارزش و اهمیت آن بهتر مشخص می‌شود. چنین رویکردی به جای تأکید بر مرزبندی‌های جغرافیایی و ادعای مالکیت، بر اشتراکات فرهنگی و مسئولیت جمعی برای حفاظت از میراث تأکید دارد. ثبت مشترک فرصتی است تا کشورها از طریق همکاری، میراثی را که در فرهنگ و زندگی مردمشان استمرار دارد، به جهان معرفی کنند.»

زبان‌های بومی در خطرند

فرطوسی در کنار مسائل مربوط به میراث مادی و طبیعی، وضعیت زبان‌های بومی در معرض خطر را از دغدغه‌های مهم حوزه میراث فرهنگی می‌داند و می‌گوید: «ما در زمینه زبان‌های بومی با مسئله مهمی روبه‌رو هستیم. در بخش‌های مختلف کشور، از شرق و غرب گرفته تا شمال و جنوب و مناطق مرکزی، زبان‌هایی وجود دارند که در معرض خطر قرار گرفته‌اند و باید برای حفاظت از آن‌ها تدبیر کنیم. این مسئله محدود به یک منطقه یا یک بخش از کشور نیست و در گستره جغرافیایی ایران باید مورد توجه قرار گیرد.»

جایگاه زبان‌ها در رویکرد یونسکو

او با اشاره به جایگاه زبان‌ها در رویکردهای یونسکو تأکید می‌کند: «زبان‌ها از اولویت‌های یونسکو بوده و حفاظت از آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. زبان تنها وسیله ارتباط میان افراد نیست، بلکه بخش مهمی از هویت فرهنگی جوامع و حامل دانش، تجربه‌ها، خاطرات و شیوه‌های زندگی نسل‌های مختلف است. به همین دلیل، از دست رفتن یک زبان می‌تواند به معنای از دست رفتن بخشی از میراث فرهنگی و دانشی باشد که در طول نسل‌ها شکل گرفته و انتقال یافته است.»

فرطوسی ادامه می‌دهد: «امیدواریم بتوانیم برای این حوزه متولیان و مسئولان مناسبی پیدا کنیم تا با اتخاذ تدابیر لازم، زمینه حفاظت از زبان‌های در معرض خطر فراهم شود. باید برای این موضوع فکر کنیم و راهکارهایی در نظر بگیریم که امکان تداوم و انتقال این زبان‌ها به نسل‌های بعدی را فراهم کند. گستردگی جغرافیایی این مسئله نشان می‌دهد که حفاظت از زبان‌های بومی نیازمند توجه و برنامه‌ریزی جدی است.»

او بر اهمیت حفاظت از داشته‌هایی تأکید می‌کند که در زندگی روزمره مردم جریان دارند. بخشی از این میراث در قالب آیین‌ها و سنت‌های مشترک میان کشورها و بخشی دیگر در زبان‌ها و دانش‌های بومی جوامع محلی تداوم یافته است. ازاین‌رو، معرفی و ثبت میراث مشترک در سطح بین‌المللی و هم‌زمان توجه به زبان‌های در معرض خطر در داخل کشور، دو وجه مکمل تلاش برای پاسداشت تنوع فرهنگی و انتقال آن به نسل‌های آینده به شمار می‌روند.

پرونده‌های سال‌های گذشته

آخرین پرونده‌ای که از ایران در سال ۲۰۲۵ به ثبت رسید، «هنر آینه‌کاری در معماری ایرانی» بود. با ثبت این اثر، شمار عناصر و برنامه‌های مرتبط با ایران در سازوکارهای میراث ناملموس یونسکو به ۲۷ مورد رسید.

میراث ناملموس در ایران مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌های اجتماعی، هنرهای نمایشی، مهارت‌های سنتی و دانش‌هایی را شامل می‌شود که نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند. نوروز، «آیین مهرگان»، «جشن سده»، «شب یلدا»، «آیین‌های پهلوانی و زورخانه‌ای»، «تعزیه»، «نقالی»، «ردیف موسیقی ایرانی»، «موسیقی بخشی‌های خراسان»، «هنر ساخت و نواختن دوتار»، «هنر ساخت و نواختن کمانچه»، «چوگان» و «هنر مینیاتور» از جمله عناصر ثبت‌شده ایران در فهرست‌های میراث ناملموس یونسکو هستند.

«مهارت‌های سنتی قالی‌بافی در فارس» و «مهارت‌های سنتی قالی‌بافی در کاشان»، «آیین قالی‌شویان مشهد اردهال»، «مهارت‌های سنتی ساخت لنج‌های ایرانی و دریانوردی با آن‌ها در خلیج فارس»، «فرهنگ پخت و تقسیم نان‌های سنتی»، «هنر تذهیب»، «هنر سوزن‌دوزی ترکمن»، «هنر ساخت و نواختن عود»، «هنر ساخت و نواختن رباب»، «پرورش کرم ابریشم و تولید سنتی ابریشم برای بافت»، «آیین زیارت صومعه تادئوس مقدس» و هنر آینه‌کاری نیز از دیگر عناصر ثبت‌شده ایران در فهرست‌های میراث ناملموس یونسکو هستند.

ایران «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی» را نیز در سال ۲۰۲۱ در فهرست برنامه‌های پاسداری از میراث ناملموس یونسکو به ثبت رساند. نقالی و مهارت‌های سنتی ساخت لنج‌های ایرانی و دریانوردی با آن‌ها نیز در فهرست میراث ناملموس نیازمند پاسداری فوری قرار دارند.