دزدان مجسمه در خیابان سنایی

خبر سرقت را «حسین محسنی»، مدیر گالری «آرتیبیشن» و گالری باشگاه، اعلام کرد و تصاویر مجسمه‌ها را برای شناسایی و جلوگیری از خریدوفروش احتمالی آن‌ها در اختیار رسانه‌ها قرار داد. او گفته است سرقت حدود ساعت پنج صبح اتفاق افتاده و این پنج مجسمه بزرگ برنزی از آثار محمد فاسونکی از بالکن گالری به سرقت رفته‌اند. به گفته مدیر گالری آرتیبیشن، ارزش مجموع پنج اثر سرقت‌شده بیش از ۵۰ هزار دلار برآورد می‌شود.

سرقت در کمال آسودگی

«مجید احمدی»، مدیر گالری «کارشیو» که در همسایگی گالری باشگاه فعالیت می‌کند، در گفت‌وگو با خبرگزاری «مهر» جزئیات بیشتری از ماجرا ارائه کرده است. به روایت او، صبح روز جمعه سه مرد میان‌سال با یک وانت به کوچه دوازدهم سنایی رسیدند و از طریق نرده‌های ساختمان مجاور خود را به حریم ساختمان دو گالری رساندند.

آن‌ها بدون پوشاندن چهره و با رفتاری آرام وارد محوطه شدند. چند دوربین در ورودی بیرونی و داخل حیاط وجود داشت که سارقان آن‌ها را از کار انداختند، اما یکی از دوربین‌ها از دیدشان پنهان ماند. به گفته او، همین دوربین توانسته است چهره هر سه نفر را با وضوح کامل ثبت کند و تصاویر آن نیز در اختیار گالری قرار دارد.

سارقان ابتدا وارد بالکن گالری کارشیو شدند و سپس به بالکن گالری باشگاه راه پیدا کردند. پنج مجسمه برنزی محمد فاسونکی در حیاط و بالکن گالری قرار داشتند.

احمدی گفته است آن‌ها حتی به بالکن گالری کارشیو نیز وارد شدند و مجسمه بزرگی از «هادی روشن‌ضمیر» را هم در آنجا دیدند، اما نتوانستند آن را با خود ببرند.

در همین فاصله، یکی از همسایه‌ها با پلیس ۱۱۰ تماس گرفت. بااین‌حال، سارقان توانستند پیش از رسیدن مأموران، مجسمه‌ها را در وانت بارگیری کنند و از محل بگریزند. احمدی گفته است در نهایت پلیس آمد، اما هیچ انگشت‌نگاری‌ای انجام نشد.

پیکره‌هایی برآمده از جهان درونی انسان

انتشار تصاویر و مشخصات مجسمه‌ها با هدف افزایش امکان شناسایی و جلوگیری از معامله احتمالی آثار صورت گرفته است. گالری باشگاه از فعالان بازار هنر، گالری‌داران و مجموعه‌داران خواسته است در شناسایی این آثار همکاری کنند.

محمد فاسونکی، نقاش، مجسمه‌ساز و مدرس هنر، ۲۶ آذر ۱۳۲۲ در تبریز متولد شد. مسیر هنری او از «هنرستان موسیقی تبریز» آغاز شد. در سال ۱۳۳۵ وارد این هنرستان شد و پس از هفت سال، گرایش خود را به نقاشی تغییر داد. سپس در «هنرستان هنرهای تجسمی میرک تبریز» به تحصیل در رشته نقاشی پرداخت و از آموزش استادانی چون «حسین کاظمی» و «مرتضی رسام نخجوانی» بهره برد.

فاسونکی برای ادامه تحصیلات هنری به اروپا رفت و در آلمان و ایتالیا به تحصیل پرداخت. او مدتی نیز در «دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه رم» رشته مجسمه‌سازی را دنبال کرد. آشنایی با جریان‌های هنری امپرسیونیسم و اکسپرسیونیسم در اروپا در شکل‌گیری زبان هنری او تأثیر گذاشت.

انسان و بازنمایی حالات، هیجانات و احساسات او در مرکز توجه آثار فاسونکی قرار دارند. در نقاشی‌هایش، خطوط و لکه‌های رنگی به ابزاری برای ارائه برداشتی متفاوت از چهره و تحولات انسانی تبدیل شده‌اند. او در کنار نقاشی و مجسمه‌سازی، فعالیت آموزشی نیز داشته و آثارش را در نمایشگاه‌های انفرادی و گروهی متعددی به نمایش گذاشته است.

محسنی درباره آثار به‌سرقت‌رفته و نظر کارشناسی پلیس گفته است: «نگرانی ما این است که موضوع در حد ثبت شکایت و تشکیل پرونده باقی بماند. سرقت آثار هنری با توجه به ماهیت این دارایی‌ها، نیازمند پیگیری تخصصی و شناسایی مسیرهای احتمالی فروش و انتقال آثار است.»

خلأ بیمه و مسئولیت حفاظت از آثار

مدیر گالری باشگاه سرقت اخیر را فراتر از خسارت مالی واردشده به یک مجموعه هنری ارزیابی می‌کند. از نگاه او، چنین اتفاقی ضرورت بازنگری در مسئولیت نهادهای مرتبط با حفاظت از دارایی‌های فرهنگی و هنری را آشکار می‌کند. او معتقد است سرقت از یک فضای هنری را نباید صرفاً مسئله‌ای مربوط به مالک آثار یا یک گالری دانست.

یکی از موضوعاتی که محسنی در واکنش به این اتفاق در گفت‌وگو با «ایرنا» بر آن تأکید کرده، نبود نظام بیمه‌ای تخصصی و کارآمد برای آثار هنری است. به اعتقاد او، در شرایطی که از توسعه بازار هنر، جذب سرمایه و افزایش مشارکت بخش خصوصی سخن گفته می‌شود، همچنان ابزارهای اولیه حفاظت از سرمایه‌های این حوزه فراهم نشده‌اند.

امنیت دارایی، پوشش بیمه‌ای، شفافیت مالکیت و سازوکارهای حقوقی و انتظامی، از جمله موضوعاتی هستند که به باور مدیر گالری باشگاه برای شکل‌گیری اعتماد در بازار هنر ضرورت دارند. خبرگزاری مهر نیز نوشته است برای گالری‌دار، سرقت بحران مدیریت ریسک و اعتبار است، زیرا او که وظیفه «حفظ و حراست» را بر عهده داشته، با چالش جدیِ از دست دادن اعتماد هنرمندان و کلکسیونرها روبه‌روست. در نهایت هم نبود اعتماد می‌تواند به معنای فلج شدن فعالیت‌های تجاری گالری‌دار و خروج مشتریان از محیط گالری باشد. علاوه بر این، گالری‌دار با فشار سنگین حقوقی و مسئولیت مدنی در قبال امانت‌داری مواجه می‌شود که می‌تواند منجر به دعاوی قضایی طولانی و حتی ورشکستگی مالی او شود.

در این میان، «دفتر هنرهای تجسمی» «وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی» نیز به‌عنوان نهادی که بر فعالیت گالری‌ها نظارت دارد و مجوز برگزاری نمایشگاه‌ها را صادر می‌کند، می‌تواند در ایجاد بسترهای حمایتی و پیشگیرانه نقش داشته باشد. خبرگزاری مهر در بررسی این موضوع به امکان تدوین استانداردهای نگهداری از آثار، تشویق گالری‌ها و مجموعه‌داران به استفاده از پوشش‌های بیمه‌ای و ایجاد پایگاه داده‌ای برای ثبت و شناسایی آثار هنری اشاره کرده است.

چنین پایگاهی می‌تواند با اختصاص شناسه دیجیتال به آثار، امکان شناسایی آن‌ها را در صورت سرقت افزایش دهد و از معامله غیرقانونی آثار مسروقه جلوگیری کند. همچنین دفتر هنرهای تجسمی می‌تواند در زمان وقوع سرقت نقش واسطه‌ای میان جامعه هنری و نهادهای انتظامی ایفا کند و با تبیین اهمیت فرهنگی آثار، زمینه پیگیری جدی‌تر پرونده را فراهم آورد.

رابطه هنرمند و گالری براساس یک تفاهم‌نامه است

«آیدین مهدی‌زاده»، مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد، در گفت‌وگو با مهر مسئولیت نگهداری از آثار سپرده‌شده به گالری‌ها را از منظر حقوقی توضیح داده است. به گفته او، رابطه میان هنرمند و گالری معمولاً براساس «تفاهم‌نامه»‌ای شکل می‌گیرد که در آن شرایط تحویل آثار، نحوه نگهداری و بازه زمانی همکاری مشخص می‌شود. این رابطه از نظر حقوقی تابع قواعد مربوط به «امانت‌داری» است و گالری در قبال حفظ و نگهداری آثاری که در اختیار گرفته، مسئولیت دارد.

مهدی‌زاده با بیان اینکه گالری‌ها معمولاً از فرم‌های تفاهم‌نامه برای ثبت این همکاری استفاده می‌کنند، تأکید کرده است که مسئولیت گالری در قبال مفقودی، سرقت یا آسیب‌دیدگی آثار، در چارچوب همین رابطه حقوقی قابل بررسی است. البته او درباره پرونده سرقت اخیر یادآور شده که به‌دلیل فاصله زمانی اندک از وقوع حادثه، هنوز اطلاعات دفتر هنرهای تجسمی درباره جزئیات آن کامل نبوده و گفت‌وگویی با مسئولان گالری انجام نشده است.

بیمه آثار هنری هنوز به سرانجام نرسیده است

مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی همچنین از پیگیری موضوع بیمه آثار هنری در حدود یک سال گذشته خبر داده است. به گفته او، شرکت‌های بیمه پروپوزال‌های خود را ارائه کرده‌اند و «بیمه مرکزی ایران» در حال بررسی آن‌هاست. قرار است پس از بررسی پیشنهادها، شرکت موردنظر انتخاب و معرفی شود. هدف این طرح، فراهم کردن بیمه‌ای جامع است که سرقت، آسیب‌دیدگی و خسارت‌های ناشی از حمل‌ونقل آثار را نیز پوشش دهد.

سرقت پنج مجسمه برنزی محمد فاسونکی، حالا در کنار پیگیری برای شناسایی سارقان و بازگرداندن آثار، بار دیگر فاصله میان اهداف اعلام‌شده برای توسعه اقتصاد هنر و زیرساخت‌های موجود برای حفاظت از آن را به بحث گذاشته است. تا زمانی که سازوکارهای بیمه‌ای، حقوقی و حفاظتی به شکل مؤثر در اختیار فعالان این حوزه قرار نگیرند، امنیت آثار هنری همچنان یکی از نگرانی‌های جدی گالری‌داران و مجموعه‌داران باقی می‌ماند.