بازسازی در حد وعده ماند

تخریب شبانه کلیسا در مشهد

«بارزان جماران»، کنشگر میراث‌فرهنگی مشهد، درباره تخریب کلیسای انجیلی در خیابان امام خمینی، کوچه ۲۵ گلستانی شرقی، می‌گوید: «این بنا در ۱۴ خرداد امسال با تخریب شبانه بخشی از ساختمان، وارد مرحله تازه‌ای از آسیب می‌شود. این کلیسا از دو بخش تشکیل شده بود؛ یک بخش آن کاربری مذهبی داشت و محل عبادت بود و بخش دیگر به فعالیت‌های اداری اختصاص داشت. در محوطه این مجموعه چند قبر نیز وجود داشت که اهمیت موضوع را از منظر تاریخی و فرهنگی بیشتر می‌کرد. بنابراین، با ساختمانی معمولی مواجه نبودیم، بلکه مجموعه‌ای با اجزای مختلف و پیشینه‌ای قابل بررسی در بافت شهری مشهد وجود داشت که به‌تدریج تخریب می‌شد.»

او ادامه می‌دهد: «تصاویر قدیمی هوایی می‌توانند اطلاعات دقیق‌تری درباره وضعیت گذشته این مجموعه، محدوده بنا و اجزای مختلف آن ارائه کنند. در تصاویر قدیمی، بخش‌های مختلف ساختمان و موقعیت آن روشن‌تر دیده می‌شود؛ اما در حال حاضر، امکان تهیه تصاویر هوایی جدید از این محدوده وجود ندارد. اگر امکان پرواز و تصویربرداری هوایی فراهم بود، شخصاً برای ثبت وضعیت بنا اقدام می‌کردم تا دست‌کم مستنداتی از شرایط آن پیش و پس‌از تخریب در اختیار داشته باشیم.»

جماران با اشاره به ادامه عملیات تخریب می‌گوید: «در مرحله بعد، بقایای ساختمان جلویی و پشتی را هم به‌طور کامل تخریب می‌کنند و عملیات خاکبرداری در محوطه انجام می‌شود. آنچه از بنا باقی مانده بود نیز، عملاً از بین می‌رود. شبانه همسایه‌ها با من تماس گرفتند و از صدای ماشین‌آلات سنگین خبر دادند. براساس اطلاعاتی که از ساکنان اطراف دریافت می‌کنم، ماشین‌آلات معمولاً حدود ساعت ۱۰ یا ۱۱ شب فعالیت خود را آغاز می‌کنند و عملیات تا صبح ادامه پیدا می‌کند. تخریب و خاکبرداری به‌گونه‌ای انجام می‌شود که بخش عمده بقایای ساختمان نیز از بین می‌رود.»

او می‌افزاید: «اکنون، وضعیت بنا به مرحله‌ای رسیده که تقریباً چیزی از آن باقی نمانده است. محوطه را تسطیح و خاکبرداری کرده‌اند و به نظر می‌رسد ماجرا عملاً از مرحله امکان حفاظت از ساختمان عبور کرده است. کسی که می‌خواسته است این مجموعه را از بین ببرد، به هدف خود رسیده و احتمالاً در آینده نیز ساخت‌وساز جدیدی در این محل انجام می‌شود.»

خروج تدریجی بنا از دایره توجه و حفاظت

این کنشگر میراث‌فرهنگی با اشاره به ویژگی‌های کالبدی ساختمان می‌گوید: «این بنا حدود چهار متر از کوچه عقب‌نشینی داشت. همواره باید پیش‌از آنکه تخریب به مرحله نهایی برسد، برای حفاظت از آن اقدام شود. نمی‌توان منتظر ماند تا ابتدا ساختمان تخریب شود و بعد درباره اهمیت تاریخی آن صحبت کرد. درباره این ساختمان وعده‌هایی برای بازسازی و حفاظت مطرح می‌شود، اما آنچه در عمل اتفاق می‌افتد، تخریب کامل بخش‌های باقی‌مانده است. در چنین وضعیتی، پرسش این است که این وعده‌ها چه زمانی و چگونه قرار است به مرحله اجرا برسند؟ وقتی بنای تاریخی از بین می‌رود، دیگر نمی‌توان با وعده بازسازی، ارزش و اصالت ازدست‌رفته آن را جبران کرد.»

ای وای بر بنایی که‌از یاد رفته باشد

دیگر آثار تاریخی مشهد که هنوز باقی مانده‌اند نیز در شرایط نامناسبی قرار دارند. آب‌انبار نوری از دیگر آثارِ در معرض تخریب کامل است.

جماران با اشاره به وضعیت دیگر بناهای تاریخی مشهد می‌گوید: «می‌توان فهرست نسبتاً بلندی از آن‌ها تهیه کرد. در مشهد بناهایی هست که هرکدام به‌شکلی با خطر تخریب، فرسودگی یا بی‌توجهی مواجه‌اند. بعضی از این آثار هنوز پابرجایند، اما وضعیت نگهداری آن‌ها مناسب نیست و بعضی دیگر نیز، در معرض تغییرات و آسیب‌های جدی قرار دارند. یکی از این بناها آب‌انبار نوری است. آب‌انبار نوری ازجمله آثاری است که وضعیت مناسبی ندارد و چندین بار نیز برای آن مشکلاتی ایجاد شده است. این بنا ازنظر تاریخی اهمیت دارد و باید وضعیت آن به‌طور جدی بررسی شود. بخشی از کتیبه آن نیز آسیب دیده و قسمت‌هایی از آن مخدوش شده است. زمانی که کتیبه سالم بود، وضعیت آن قابل مشاهده و ثبت بود، اما اکنون بخشی از این اثر از بین رفته است.»

این کنشگر میراث‌فرهنگی با اشاره به اهمیت مستندسازی آثار تاریخی می‌گوید: «هنگامی که یک کتیبه یا بخشی از بنایی تاریخی آسیب می‌بیند، در واقع بخشی از اطلاعات تاریخی و هویتی آن مجموعه نیز از دست می‌رود. ممکن است در نگاه نخست، مخدوش‌شدن بخشی از یک کتیبه موضوع کوچکی به نظر رسد، اما همین جزئیات است که ارزش تاریخی بنا را مشخص می‌کند. اگر این آثار به‌موقع ثبت و حفاظت نشوند، در آینده حتی امکان شناخت دقیق وضعیت اولیه آن‌ها نیز دشوار می‌شود.»

او می‌گوید: «مسجد جعفری نیز از دیگر بناهایی است که در وضعیت بحرانی قرار دارد. مسجد جعفری هم در شرایط مناسبی قرار ندارد و به‌نوعی در مسیر تخریب است. این بنا نیز نیازمند توجه و رسیدگی است. وقتی درباره میراث تاریخی مشهد صحبت می‌کنیم، نباید فقط به چند اثر شناخته‌شده و شاخص توجه کنیم. مجموعه‌ای از بناها و عناصر تاریخی در شهر وجود دارند که هرکدام بخشی از گذشته و هویت مشهد را نشان می‌دهند و ازبین‌رفتن آن‌ها به معنای ازدست‌رفتن بخشی از حافظه تاریخی شهر است.»

ایوان طرق و نیاز چندساله‌اش به رسیدگی

ایوان طرق نیز به مرمت و بازسازی نیاز دارد و این بنا نیز، همچون دیگر آثار باستانی مشهد فراموش شده است.

جماران با اشاره به ایوان طرق به‌عنوان یکی از آثار قدیمی مشهد می‌گوید: «به‌نظر من، ایوان طرق از قدیمی‌ترین بناهای تاریخی این شهر است که در محدوده آستان قدس رضوی قرار دارد. بااین‌حال، حدود ۱۰ سال است که هیچ مسئولی به‌طور جدی به این بنا سر نمی‌زند و وضعیت آن را بررسی نمی‌کند. اکنون بخش‌هایی از دیوارهای آن درحال تخریب است.»

او ادامه می‌دهد: «اگر اثر تاریخی سال‌ها بدون رسیدگی باقی بماند، طبیعی است که به‌مرور وضعیت کالبدی آن بدتر شود. در چنین شرایطی، حتی اگر بنا در محدوده مجموعه‌ای بزرگ و شناخته‌شده قرار داشته باشد، این موضوع به‌تنهایی تضمینی برای حفاظت از آن نیست. ایوان طرق نمونه‌ای از بناهایی است که باوجود اهمیت تاریخی، همچنان با مشکلات نگهداری و حفاظت مواجهند. مشهد در مقایسه با گذشته، آثار تاریخی بسیاری را از دست داده است و تعداد بناهایی که بتوان از آن‌ها به‌عنوان نمونه‌های شاخص و چشمگیر یاد کرد، محدود شده است. به همین دلیل، حفاظت از همین آثار باقی‌مانده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگر بناهای موجود نیز به حال خود رها شوند، در آینده چیزی برای معرفی پیشینه تاریخی شهر باقی نمی‌ماند.»

کلیسای انجیلی اثری ارزشمند بود

«حمید حلاج‌مقدم»، سرپرست معاونت میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌‌دستی خراسان رضوی می‌گوید: «کلیسای انجیلی مشهد باوجود خروج از فهرست آثار ملی در سال‌های گذشته، همچنان در ضوابط و اسناد مصوب شهری، اثری واجد ارزش تاریخی و هرگونه اقدام عمرانی در آن مستلزم رعایت الزامات قانونی و اخذ مجوزهای لازم بود.»

خانه گفت‌وگو به‌جای اثری ویران‌شده

«سیدحسن حسینی»، معاون استاندار و فرماندار ویژه مشهد، درباره تخریب این بنای ارزشمند می‌گوید: «شهرداری مشهد در توافق با مالک فعلی بنای کلیسای انجیلی، مکانی با نام خانه گفت‌وگو در محل کلیسا می‌سازد تا این ساختمان تاریخی دوباره احیا شود. مالک کنونی ساختمان کلیسای انجیلی همه مدارک قانونی مالکیت و پروانه ساخت این بنا را ارائه کرده است، اما اعلام کرده‌ایم هرگونه ساخت‌و‌ساز تبعات اجتماعی دارد و مالک نیز این موضوع را پذیرفته است. اکنون درحال رایزنی با اداره‌کل میراث‌فرهنگی، مالک فعلی بنا و شهرداری مشهدیم تا شهرداری زمینی معوض به مالک دهد و بنای کنونی به‌شکل «خانه گفت‌و‌گو» بازسازی و احیا شود؛ اما به‌واسطه برخی مشکلات، فعلاً شهرداری حاضر به پذیرش این مسئولیت نیست.»

او می‌افزاید: «مشهدالرضا به تأسی از حضرت ثامن‌الحجج (ع) که موضوع گفت‌وگو میان ادیان را بنا نهادند، می‌تواند مرکز گفت‌وگوی فرق و ادیان شود و در همین راستا، بنای کلیسای انجیلی ضمن احیا می‌تواند به «خانه گفت‌وگو» و محل تبادل‌نظر تبدیل شود.»

بررسی وضعیت بناهای تاریخی مشهد باید فراتر از چند ساختمان تخریب‌شده باشد. آنچه اهمیت دارد، مجموعه‌ای از آثار و بافت‌هایی است که به‌تدریج آسیب می‌بینند و درصورت ادامه این روند، امکان حفظ بخشی مهم از تاریخ معماری و هویت شهری مشهد از بین می‌رود.»