فوگو؛ زندگی در دل آتشفشان

«فوگو» در زبان پرتغالی به معنای «آتش» است؛ نامی که برای این جزیره دورافتاده در اقیانوس اطلس چندان هم استعاری نیست. زندگی در فوگوی کیپ‌ورد با آتشفشانی گره خورده که قله‌اش، «پیکو دو فوگو»، با ارتفاع ۲۸۲۹ متر، بلندترین نقطه این مجمع‌الجزایر است و هنوز فعال مانده است. فوگو از نخستین جزایری بود که پرتغالی‌ها در آن سکونتگاه ساختند و زندگی در آن از اواخر قرن پانزدهم شکل گرفت. خاک حاصلخیز آتشفشانی، کشاورزی و بعدها گردشگری، در کنار فوران‌های گاه ویرانگر، سرنوشت مردم این جزیره را رقم زده‌اند. فوگو را می‌توان در تقاطع سه نیرو شناخت: آتشفشان، طبیعت و تاریخ استعماری.

در بخش مرکزی جزیره، «پارک طبیعی فوگو» حدود ۸۵ کیلومترمربع وسعت دارد و سه چشم‌انداز شاخص را در بر می‌گیرد: قله پیکو دو فوگو، دیواره بلند آتشفشانی «بوردیرا» (Bordeira) و پهنه آتشفشانی «چائو داس کالدِیراس» (Chã das Caldeiras). جنگل «مونته وِلیا» (Monte Velha) نیز بخشی از پارک است. چائو داس کالدِیراس درون فرورفتگی عظیم آتشفشانی و در ارتفاع حدود ۱۸۰۰ تا ۲۰۰۰ متر قرار دارد؛ جایی که روستاهای پورتلا و بانگایرا میان زمین‌های تیره گدازه و تاکستان‌ها شکل گرفته‌اند. اینجا مردم نه در فاصله‌ای امن از آتشفشان، بلکه در دل چشم‌انداز آن زندگی و کشاورزی می‌کنند. پارک طبیعی فوگو از سال ۲۰۱۶ در فهرست موقت میراث جهانی «یونسکو» قرار دارد.

قهوه، انگور و پنبه از محصولات مهم کشاورزی در تاریخ فوگو بوده‌اند. داستان پنبه اما ما را به تاریخ استعمار این کشور پیوند می‌دهد. کشت پنبه در کیپ‌ورد از اواخر قرن پانزدهم، به‌ویژه در جزایر سانتیاگو و فوگو، گسترش یافت و شواهد تاریخی از تولید پارچه در مجمع‌الجزایر دست‌کم از سال ۱۵۱۷ خبر می‌دهند. «پانو دی تیرا» (Pánu di téra)، پارچه سنتی دست‌باف کیپ‌ورد، نامی به معنای «پارچه این سرزمین» دارد. فن بافت آن را بافندگان آفریقایی به جزایر آوردند. این پارچه در اقتصاد استعماریِ متکی بر کار اجباری و بردگی آفریقاییان، افزون بر کاربرد روزمره، در شبکه‌های تجاری نیز نقش داشت و حتی برای مبادله انسان‌های به‌بردگی‌گرفته‌شده به کار می‌رفت. قرن‌ها بعد، پانو دی تیرا به نمادی از میراث آفریقایی و هویت ملی تبدیل شد و در سپتامبر ۲۰۲۵ در رده میراث فرهنگی ناملموس ملی کیپ‌ورد به ثبت رسید.

بافت تاریخی سائو فیلیپه، در غرب جزیره، داستان دیگری از استعمار و تجارت را روایت می‌کند: شکل‌گیری طبقه‌ای ثروتمند محلی. شاخص‌ترین نشانه این بافت، خانه‌های دوطبقه «سوبرادو» (Sobrado) با بالکن‌های بزرگ و نماهای رنگارنگ‌اند. بسیاری از خانه‌های باقی‌مانده به قرن نوزدهم تعلق دارند و جایگاه اجتماعی خانواده‌هایی را بازتاب می‌دهند که از تولید و صادرات پنبه، حبوبات، قهوه و دیگر محصولات ثروت به دست آورده بودند.

اما سائو فیلیپه فقط ردیفی از خانه‌های قدیمی نیست. خیابان‌ها، میدان‌ها، کلیساها و چشم‌انداز اقیانوس، تصویری از شهری را می‌سازند که در دوره استعمار شکل گرفته و هنوز رد آن گذشته را در خود دارد. آیین‌های سنتی نیز این تاریخ را به زندگی امروز پیوند می‌زنند. جشن «باندیرونا» (Bandeirona) در روستای کامپاناس دِ بایکسو، با ریشه‌هایی در سنت‌های کاتولیکی دوره استعمار پرتغال، در گذر زمان با رسم‌های آفریقایی درآمیخته است. این جشن که زمانی فرصتی برای نمایش قدرت اقتصادی و اجتماعی خانواده‌های بانفوذ بود، امروز با پرچم، موسیقی، طبل‌نوازی و ضیافت‌های جمعی، مشارکت گسترده‌تر مردم را به خود جلب می‌کند. مرکز تاریخی سائو فیلیپه نیز از سال ۲۰۱۶ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد.

اما شاید روشن‌ترین تصویر از روح زندگی در فوگو را باید در بازگشت مردم به چائو داس کالدِیراس دید. فوران آتشفشان از نوامبر ۲۰۱۴ تا فوریه ۲۰۱۵ خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی را زیر گدازه برد و روستای پورتلا را تقریباً نابود کرد. بااین‌حال، شماری از ساکنان در کمتر از یک سال بازگشتند و خانه‌ها، تاکستان‌ها و فعالیت‌های اقتصادی خود را از نو ساختند. کشاورزی و تولید محصولات محلی، در کنار گردشگری و صعود به قله آتشفشان، به ادامه زندگی در این چشم‌انداز پرمخاطره کمک می‌کنند.

در فوگو، آتشفشانجزیره فوگو , آتشفشان پیکو دو فوگو , کیپ‌ورد , پارک طبیعی فوگو , پانو دی تیرا , سائو فیلیپه , میراث جهانی یونسکو , چائو داس کالدِیراس , تاریخ استعماری , کشاورزی آتشفشانیفقط منظره‌ای برای تماشا نیست؛ نیرویی است که هم زندگی را تهدید می‌کند و هم خاک و چشم‌اندازی را پدید آورده که مردم به آن وابسته‌اند.