راهنمایان، راویان تازه فرهنگ ایران

گزارش «بازتعریف مأموریت راهنمایان گردشگری در دوران بحران» «مرکز پژوهش‌های مجلس»، با طرح این پرسش‌ها پیشنهاد می‌کند نقش راهنمایان گردشگری متناسب با شرایط تازه بازتعریف شود. ایده اصلی گزارش، تعریف مسیر تخصصی «راهنمای گردشگری روایتگر فرهنگی» است؛ عنوانی که قرار است راهنمایان را از چارچوب معمول تورگردانی فراتر ببرد و امکان فعالیت آن‌ها را در حوزه‌هایی مانند روایتگری فرهنگی، آموزش میراث، تولید محتوای چندزبانه و ارتباطات میان‌فرهنگی فراهم کند.

این پیشنهاد بر یک واقعیت تکیه دارد: راهنمایان گردشگری فقط برگزارکننده تور نیستند. بسیاری از آن‌ها با تاریخ و جغرافیای ایران آشنایی دارند، زبان خارجی می‌دانند و تجربه ارتباط با گردشگران کشورهای مختلف را کسب کرده‌اند. مجموعه این مهارت‌ها می‌تواند در شرایطی که ورود گردشگر کاهش پیدا می‌کند، در بخش‌های دیگری به کار گرفته شود؛ البته به‌شرط آنکه برای این نقش تازه آموزش ببینند و امکان فعالیت حرفه‌ای و درآمدزایی داشته باشند.

بیش از ۱۲ هزار پرونده راهنمای گردشگری

آمارهای سامانه راهنمایان «وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی» نشان می‌دهد ۱۲ هزار و ۶۲۴ پرونده برای راهنمایان گردشگری ثبت شده است؛ اما از این تعداد، فقط ۶ هزار و ۱۲۶ نفر کارت فعال دارند. به این ترتیب، کمتر از نیمی از پرونده‌های ثبت‌شده، یعنی حدود ۴۸٫۵ درصد، دارای کارت فعال هستند.

البته نداشتن کارت فعال را نمی‌توان به معنای قطعی بیکاری یا خروج فرد از حرفه راهنمایی گردشگری دانست. این آمار صرفاً وضعیت ثبت‌شده در سامانه را نشان می‌دهد و برای ارزیابی دقیق وضعیت اشتغال راهنمایان، اطلاعات بیشتری لازم است.

در میان استان‌ها، تهران با سه هزار و ۷۳۳ پرونده در صدر قرار دارد. فارس با هزار و ۴۶۵ و اصفهان با هزار و ۳۷۶ پرونده در رتبه‌های بعدی هستند. تمرکز شمار زیادی از راهنمایان در این سه استان، با جایگاه آن‌ها در گردشگری کشور و برخورداری از جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی ارتباط دارد.

ترکیب سنی راهنمایان نیز نشان می‌دهد بخش عمده این گروه در سنین فعالیت حرفه‌ای قرار دارند. حدود ۷۸ درصد افرادی که تاریخ تولد معتبر در سامانه ثبت کرده‌اند، بین ۳۰ تا ۴۹ سال دارند. از نظر جنسیت نیز ۵۳٫۲ درصد راهنمایان مرد و ۴۶٫۷ درصد زن هستند.

این آمارها از وجود نیروی انسانی قابل توجهی در این حرفه حکایت می‌کند؛ نیرویی که در دوره‌های رونق گردشگری به اجرای تور و همراهی مسافران مشغول است، اما در دوره رکود می‌تواند در حوزه‌های دیگری نیز فعالیت کند. مسئله این است که چنین تغییری بدون برنامه‌ریزی و تعریف مسیر حرفه‌ای مشخص اتفاق نمی‌افتد.

زبان‌هایی که می‌توانند به روایت ایران کمک کنند

یکی از ظرفیت‌هایی که گزارش بر آن تأکید دارد، توانایی زبانی راهنمایان است. بر اساس اطلاعات سامانه، هفت هزار و ۲۵۸ راهنما زبان انگلیسی را ثبت کرده‌اند. پس از آن، فرانسوی با ۳۷۱ نفر، آلمانی با ۲۰۲ نفر، ترکی با ۱۸۲ نفر، عربی با ۱۷۷ نفر، ایتالیایی با ۱۱۳ نفر، چینی با ۱۱۰ نفر، اسپانیایی با ۱۰۹ نفر، روسی با ۷۰ نفر و ژاپنی با ۳۱ نفر قرار دارند.

اهمیت این آمار فقط در تعداد افراد مسلط به زبان‌های خارجی نیست؛ ترکیب مهارت زبانی با دانش فرهنگی می‌تواند امکان تولید محتوای تخصصی برای مخاطبان کشورهای مختلف را فراهم کند. برای نمونه، از میان ۱۱۰ راهنمای چینی‌زبان، ۱۰۶ نفر تخصص فرهنگی دارند. همچنین ۳۴۷ نفر از ۳۷۱ راهنمای فرانسوی‌زبان در این حوزه تخصص ثبت کرده‌اند.

چنین ظرفیتی می‌تواند برای معرفی تاریخ، آثار تاریخی، فرهنگ و میراث ایران به زبان‌های مختلف مورد استفاده قرار گیرد. بااین‌حال، دانستن زبان خارجی به‌تنهایی برای روایتگری فرهنگی کافی نیست. تولید محتوای معتبر به شناخت منابع، توانایی تشخیص اطلاعات درست از نادرست و مهارت انتقال مفاهیم تاریخی و فرهنگی به مخاطبان گوناگون نیاز دارد.

گزارش همچنین به بررسی اکتشافی صفحات عمومی شماری از راهنمایان در شبکه‌های اجتماعی اشاره می‌کند. این بررسی نشان داده است که برخی از راهنمایان در تولید محتوا و ارتباط با مخاطبان تجربه دارند. بااین‌همه، این نمونه‌برداری محدود است و نمی‌توان نتایج آن را به همه راهنمایان تعمیم داد. بنابراین، نمی‌توان فرض کرد که تمام افراد فعال در این حرفه برای تولید محتوای حرفه‌ای یا مدیریت روایت در شرایط بحران آمادگی دارند.

آموزش‌هایی که برای نقش تازه کافی نیستند

یکی از موانع اصلی برای تغییر مأموریت راهنمایان، فاصله میان آموزش‌های فعلی و مهارت‌هایی است که نقش جدید به آن‌ها نیاز دارد. آموزش‌های معمول راهنمایان گردشگری بیشتر بر موضوعاتی مانند تاریخ، میراث فرهنگی، جغرافیا، زبان تخصصی، اصول تفسیر میراث، تورگردانی، قوانین و مقررات، اخلاق حرفه‌ای، فن بیان و مدیریت سفر متمرکز است.

این آموزش‌ها برای اجرای تور و ارتباط با گردشگران ضروری‌اند، اما اگر قرار باشد راهنمایان در حوزه روایتگری فرهنگی و تولید محتوای چندزبانه نیز فعالیت کنند، باید مهارت‌های دیگری به این مجموعه اضافه شود. سواد رسانه‌ای، تحلیل روایت‌ها، تولید محتوای دیجیتال، ارتباطات میان‌فرهنگی، دیپلماسی عمومی و مدیریت تصویر ایران از جمله حوزه‌هایی هستند که در برنامه‌های آموزشی موجود جایگاه کافی یا مشخصی ندارند.

این کمبود در شرایط بحران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در دوره‌هایی که فضای رسانه‌ای تحت تأثیر اخبار و روایت‌های متناقض قرار می‌گیرد، انتقال اطلاعات دقیق و مستند اهمیت دوچندان دارد. راهنمایان گردشگری می‌توانند با تکیه بر دانش تاریخی و فرهنگی و تجربه ارتباط با مخاطبان خارجی، در معرفی واقعیت‌های فرهنگی ایران نقش داشته باشند؛ اما این نقش نباید به انتشار اطلاعات تأییدنشده یا تبلیغات غیرمستند تقلیل پیدا کند.

بر همین اساس، گزارش هشت محور آموزشی را برای آماده‌سازی راهنمایان پیشنهاد می‌کند: روایتگری فرهنگی و ملی، سواد رسانه‌ای و تحلیل روایت‌ها، تولید محتوای دیجیتال و چندرسانه‌ای، ارتباطات میان‌فرهنگی و دیپلماسی عمومی، مدیریت تصویر ایران و مواجهه با روایت‌های نادرست، مدیریت روایت در بحران، طراحی تجربه‌های روایت‌محور و آموزش تجربه‌محور و در نهایت اخلاق حرفه‌ای و اعتبارسنجی محتوا.

در این چارچوب، راهنما باید بتواند اطلاعات تاریخی و فرهنگی را با زبانی متناسب با مخاطب روایت کند، منابع را بشناسد و میان داده‌های تأییدشده، تحلیل و اطلاعات نامطمئن تفاوت بگذارد. رعایت ملاحظات اخلاقی و امنیتی نیز بخشی از مسئولیت حرفه‌ای او در تولید و انتشار محتوا خواهد بود.

عنوان تازه، بدون بازار کار چه فایده‌ای دارد؟

پیشنهاد مرکز پژوهش‌های مجلس به برگزاری چند دوره آموزشی محدود نمی‌شود. این گزارش اصلاح آیین‌نامه راهنمایان گردشگری مصوب سال ۱۳۹۴ و تعریف عنوان تخصصی «راهنمای گردشگری روایتگر فرهنگی» را نیز مطرح می‌کند. بر اساس این پیشنهاد، راهنمایان داخلی، بین‌المللی و تخصصی می‌توانند پس از گذراندن آموزش‌های تکمیلی و احراز صلاحیت، این عنوان را دریافت کنند.

در این مسیر، وزارت میراث فرهنگی باید سرفصل‌های آموزشی، اهداف یادگیری، حداقل ساعات آموزش و شیوه ارزیابی را مشخص کند و آن‌ها را در اختیار آموزشگاه‌های گردشگری قرار دهد. به این ترتیب، عنوان جدید صرفاً یک نام یا گواهی تازه نخواهد بود و دریافت آن به گذراندن دوره‌های مشخص و اثبات مهارت‌های لازم وابسته می‌شود.

اما مسئله مهم‌تر، فراهم کردن امکان فعالیت و درآمدزایی برای افرادی است که این مسیر تخصصی را طی می‌کنند. اگر نهادی برای خرید خدمات روایتگری فرهنگی وجود نداشته باشد، آموزش و صدور گواهی به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل اشتغال راهنمایان را حل کند. به همین دلیل، گزارش ایجاد بازار تقاضا برای این خدمات را یکی از ضرورت‌های اجرای پیشنهاد خود می‌داند.

یکی از طرح‌های پیشنهادی در این زمینه، «راویان ایران» است؛ طرحی که قرار است با همکاری وزارت میراث فرهنگی و «وزارت آموزش و پرورش» اجرا شود. گزارش با استناد به ماده ۸۷ جدول ۲۰ «قانون برنامه هفتم پیشرفت»، پیشنهاد می‌کند از راهنمایان واجد صلاحیت در بازدیدها و اردوهای آموزشی مدارس استفاده شود.

در این الگو، راهنما فقط همراه دانش‌آموزان در بازدید از یک بنای تاریخی یا موزه نیست، بلکه نقش تسهیلگر یادگیری را بر عهده می‌گیرد. او می‌تواند با روایت تاریخ و زمینه فرهنگی آثار، بازدید دانش‌آموزان را به تجربه‌ای آموزشی تبدیل کند و ارتباط آن‌ها را با میراث تاریخی کشور تقویت کند.

گزارش پیشنهاد می‌کند اجرای این طرح ابتدا در تعدادی از استان‌ها به‌صورت آزمایشی آغاز شود و پس از ارزیابی نتایج، به مناطق دیگر گسترش یابد. چنین طرحی، در صورت اجرای درست، می‌تواند هم به آموزش میراث فرهنگی در مدارس کمک کند و هم بخشی از ظرفیت حرفه‌ای راهنمایان را در دوره رکود گردشگری به کار بگیرد.

پیشنهاد دیگر، همکاری با «سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی» برای خرید خدمات روایتگری و تولید محتوای چندزبانه است. بر این اساس، راهنمایان متخصص می‌توانند در تهیه روایت‌های تاریخی و فرهنگی و تولید محتوا برای ارتباطات بین‌المللی مشارکت کنند. گزارش بر ضرورت تعریف قرارداد و حق‌الزحمه مشخص برای این فعالیت‌ها تأکید دارد؛ موضوعی که می‌تواند مانع از تبدیل شدن این همکاری‌ها به فعالیت‌های داوطلبانه و بدون دستمزد شود.

روایتگری فرهنگی؛ شغل یا مسئولیتی تازه؟

در کنار آموزش و ایجاد بازار کار، گزارش پیشنهاد می‌کند سازوکارهای حمایتی و انگیزشی نیز برای تقویت این مسیر در نظر گرفته شود. برگزاری جایزه سالانه روایتگری فرهنگی ایران یکی از این پیشنهادهاست؛ جایزه‌ای برای آثار مستند و خلاق در زمینه تاریخ، فرهنگ، میراث و تولید محتوای چندرسانه‌ای و چندزبانه.

این جایزه می‌تواند به شناسایی تجربه‌های موفق و افزایش انگیزه راهنمایان برای تولید محتوای باکیفیت کمک کند، اما حمایت‌های تشویقی به‌تنهایی کافی نیستند. راهنمایان برای ادامه فعالیت در این حوزه به فرصت‌های شغلی واقعی، قراردادهای روشن و درآمد متناسب با خدماتی که ارائه می‌کنند نیاز دارند.

بازتعریف مأموریت راهنمایان گردشگری، در اصل تلاشی برای استفاده از ظرفیت نیروی انسانی این حرفه در روزهایی است که گردشگری از رونق می‌افتد. دانش تاریخی، مهارت زبانی و تجربه ارتباط با گردشگران می‌تواند راهنمایان را به نیروهایی مؤثر در آموزش میراث و معرفی فرهنگ ایران تبدیل کند. اما این تغییر زمانی از سطح یک پیشنهاد فراتر می‌رود که آموزش تخصصی، ارزیابی صلاحیت و بازار کار در کنار هم قرار بگیرند.

در غیر این صورت، «راهنمای گردشگری روایتگر فرهنگی» هم ممکن است به عنوانی تازه در آیین‌نامه‌ها و گواهی‌های آموزشی محدود بماند؛ بی‌آنکه درآمد راهنمایان را افزایش دهد یا فرصت شغلی تازه‌ای برای آن‌ها ایجاد کند.