میان امید و فقدان

کتاب «روایت بازگشت» نوشته «هشام مطر»، روایت سفری به گذشته است؛ جایی که آدمی سال‌ها از آن دور مانده، اما همچنان در بخشی از وجودش زندگی می‌کند. سفری به لیبی، خانه، خاطرات کودکی و زندگی پدری که ناپدید شدنش مسیر زندگی نویسنده را برای همیشه تغییر داده است. مطر به سرزمین مادری‌اش بازمی‌گردد، اما آنچه جست‌وجو می‌کند، صرفاً خانه‌ای قدیمی یا خیابان‌هایی آشنا نیست. او در پی سرنوشت پدرش است؛ حقیقتی که بیش از دو دهه در هاله‌ای از ابهام باقی مانده است.

هشام مطر در سال ۲۰۱۱، پس از سقوط حکومت معمر قذافی، برای نخستین بار به لیبی بازمی‌گردد. او در نوزده‌سالگی و زمانی که دانشجو بود، در انگلستان خبر ناپدید شدن پدرش را دریافت کرده بود. پدرش، «جاب‌الله مطر»، مخالف سیاسی حکومت قذافی بود و در سال ۱۹۹۰ ناپدید شد؛ ناپدید شدنی که خانواده را با وضعیتی دشوار، میان امید و سوگواری، درگیر کرد؛ وضعیتی که در آن امکان خداحافظی یا حتی دریافت پاسخی قطعی وجود نداشت.

این وضعیت یکی از دردناک‌ترین وجوه کتاب را شکل می‌دهد: اینکه چگونه می‌توان برای کسی که معلوم نیست زنده است یا مرده، عزاداری کرد؟ وقتی مرگ تأیید نشده و بازگشتی هم در کار نیست، غیبت به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می‌شود. آدم به زندگی ادامه می‌دهد، اما بخشی از ذهنش همواره در انتظار خبری است که شاید هرگز نرسد.

مطر در بازگشت به لیبی، فقط به دنبال سرنخی درباره پدرش نیست. او با بستگانی روبه‌رو می‌شود که هرکدام تکه‌ای از گذشته را در حافظه خود نگه داشته‌اند؛ با روایت‌هایی که گاهی یکدیگر را تأیید می‌کنند و گاهی بر ابهام ماجرا می‌افزایند. در این میان، خاطره ماهیتی ثابت و بی‌تغییر ندارد. هر دیدار می‌تواند تصویری قدیمی را روشن‌تر کند یا پرسشی تازه به وجود بیاورد.

برای فهم اهمیت این روایت، باید کمی با زندگی نویسنده آشنا شویم. هشام مطر، نویسنده لیبیایی‌تبار، از پدر و مادری لیبیایی در نیویورک متولد شد و دوران کودکی‌اش را در طرابلس و قاهره گذراند. او بخش عمده‌ای از زندگی بزرگسالی خود را در لندن سپری کرده است. تجربه دوری از وطن و ناپدید شدن پدر، در آثار او حضوری پررنگ دارد؛ بااین‌حال، مطر در «روایت بازگشت» صرفاً زندگی شخصی‌اش را ثبت نمی‌کند. او از تجربه‌ای خصوصی به پرسش‌هایی گسترده‌تر درباره حافظه، قدرت سیاسی، هویت و پیوندهای خانوادگی می‌رسد.

نخستین رمان او، «در سرزمین مردان»، نامش را در محافل ادبی مطرح کرد و نامزد جایزه بوکر شد. «روایت بازگشت» که در سال ۲۰۱۶ منتشر شد، در سال ۲۰۱۷ جایزه پولیتزر زندگی‌نامه یا خودزندگی‌نامه را دریافت کرد. این جایزه فقط تأییدی بر اهمیت موضوع کتاب نیست؛ ارزش اثر در شیوه روایت آن نهفته است. مطر به‌جای آنکه تجربه‌اش را به گزارشی سیاسی یا شرحی خطی از وقایع تبدیل کند، میان گذشته و حال حرکت می‌کند و نشان می‌دهد تاریخ چگونه در جزئیات زندگی آدم‌ها باقی می‌ماند.

بازگشت، پاسخ همه پرسش‌ها نیست

یکی از نکات قابل‌توجه کتاب این است که لیبی صرفاً پس‌زمینه یک تراژدی خانوادگی نیست. این کشور زخمی از سال‌ها سرکوب و خشونت بر تن دارد. بازگشت مطر در دوره‌ای اتفاق می‌افتد که سقوط دیکتاتور امکان امید بستن به روشن شدن حقیقت را فراهم کرده است؛ اما تغییر حکومت لزوماً به معنای از میان رفتن ترس، آشکار شدن همه رازها یا ترمیم فوری زخم‌های گذشته نیست.

مطر با نگاهی دقیق به آدم‌ها، گفت‌وگوها و مکان‌ها، فاصله میان امید سیاسی و واقعیت انسانی را نشان می‌دهد. او به دنبال قهرمان‌سازی از خانواده‌اش نیست و نمی‌خواهد تصویری یکدست از کشورش ارائه کند. در روایت او، دلبستگی به وطن با خشم، اندوه و تردید همراه است. ممکن است کسی از سرزمینش دور مانده باشد، اما دوری به معنای گسستن پیوندش با آن نیست؛ همان‌طور که بازگشت هم الزاماً احساس تعلق ازدست‌رفته را به‌سادگی احیا نمی‌کند.

نثر مطر از آن جنس نثرهایی نیست که برای تأثیرگذاری بیشتر، مدام احساسات را به خواننده تحمیل کند. او اجازه می‌دهد جزئیات و خاطرات به‌تدریج معنای خود را پیدا کنند. همین خویشتن‌داری، تناقض‌های درونی را ملموس‌تر می‌کند: میل به دانستن حقیقت در برابر ترس از شنیدن آن، وفاداری به خاطره پدر در برابر پذیرش تغییر آدم‌ها و اشتیاق بازگشت در برابر آگاهی از اینکه زمان به عقب برنمی‌گردد.

«روایت بازگشت» با وجود پرداختن به تاریخ معاصر لیبی، کتابی نیست که فقط برای علاقه‌مندان به سیاست یا تاریخ نوشته شده باشد. هسته اصلی آن رابطه پدر و پسر و تأثیر غیبت بر زندگی کسی است که باقی مانده است. همین ویژگی باعث می‌شود خواننده، بدون تجربه‌ای مشابه، هم بتواند با پرسش‌های نویسنده همراه شود.

البته اگر انتظار دارید کتاب به تمام پرسش‌ها پاسخ دهد و سرنوشت پدر را به شکلی قطعی روشن کند، ممکن است با پایان‌بندی آن احساس کنید بخشی از ابهام همچنان باقی مانده است. اگر به زندگی‌نامه‌های ادبی، روایت‌های مربوط به تبعید و داستان‌های واقعی درباره رابطه خانواده و سیاست علاقه دارید، «روایت بازگشت» انتخابی درخور توجه است؛ کتابی که پس از پایان خواندنش، نه‌فقط سرنوشت یک خانواده، بلکه معنای خانه، غیبت و تعلق را نیز دوباره در ذهن زنده می‌کند.