سدهای مخزنی و شهرها

سیلاب ناشی از بارش‌های شامگاه ۱۱ مهر ۱۴۰۵ در منطقه عظیمیه کرج، که با بارشی فقط در حد ۱۲ میلی‌متر رخ داد، مجدداً موضوع آسیب‌پذیری شهرها در مقابل سیلاب‌های شهری را با فرضیه‌های متفاوتی مطرح کرده است. مواردی چون مقدار بارش در زمان کوتاه، لایروبی‌نشدن زهکش‌ها در سطح شهر، احتمال موفق‌نبودن اقدامات آبخیزداری در بالادست عظیمیه کرج، ذخیره‌نشدن سیلاب در مسیر جریان و ساخت‌وساز نامتعارف در حریم آبراهه‌ها، همگی می‌توانند از جمله علل سیلاب حادث‌شده در عظیمیه کرج باشند. هرکدام از موارد ذکرشده باید بررسی شوند و مدیریت شهری با استفاده از تجارب به‌دست‌آمده برای چنین حوادثی در آینده تصمیم‌سازی کند؛ اما سؤالی که کماکان بدون پاسخ مانده، آن است که در شرایط هشدارهای مکرر برای وقوع سوپرال‌نینوی پیش‌رو، خصوصاً در آبان‌ماه، آسیب‌پذیری شهرها از چه عوامل دیگری می‌تواند ضربه‌پذیر باشد.

با توجه به اینکه تقریباً تمام هشدارها و پیش‌بینی‌های کارشناسان هواشناسی، احتمال وقوع بارش‌های بالاتر از نرمال را در محدوده زاگرس، غرب و شمال‌غرب ایران محتمل‌تر از مناطق دیگر ایران دانسته‌اند و اعلام خطرهای لازم را برای آمادگی احتمالی جهت مقابله با سیلاب در هفته انتهایی مهرماه و اوایل آبان اعلام کرده‌اند، پرواضح است که سه موضوع اصلی بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد: ۱) پاک‌سازی و لایروبی اصولی رودخانه‌ها و بازکردن مسیر برای جریان آزاد سیلاب؛ ۲) درنظرگرفتن حجم خالی مخازن سدها برای پذیرش سیلاب‌های با حجم بالا؛ و ۳) اصلاح و بازکردن مسیر آبراهه‌ها در محل سازه‌های تقاطعی. خوشبختانه وزارت محترم نیرو و شرکت‌های آب منطقه‌ای استان‌ها در چند ماه اخیر به این سه نکته توجه لازم را مبذول کرده‌اند و بعد از اقدامات اجرایی درخصوص موارد یادشده، هم‌اکنون می‌توان اذعان کرد که رودخانه‌ها و آبراهه‌ها با آمادگی بیشتری نسبت به قبل قادر خواهند بود در شرایط اضطرار و سیلاب‌های شدید، تاب‌آوری لازم را داشته باشند و از شرایط دشوار سیلابی پاییز و زمستان ۱۴۰۵ عبور کنند.

ولی باید در نظر داشت که نقاط حساس دیگری هم در پهنه جغرافیایی زاگرس، مانند سدهای بالادست شهرها، وجود دارند که آن‌ها نیز به‌طور قطع زیر نظر مسئولان حفاظت از مناطق مسکونی شهرها هستند و آمادگی‌های لازم برای مقابله با سیلاب در سطح شهر در نظر گرفته شده است. در این رابطه، شهرهایی داریم که در پایین‌دست سدها یا نزدیک به سدهای مخزنی هستند و چنانچه بارش‌های سنگینی در این محدوده‌ها رخ دهد و ورودی جریان‌های سیلابی باعث پرشدن مخزن در کوتاه‌مدت و سرریزشدن جریان‌های اضافی شود، به‌علت گسترش ساخت‌وساز در سالیان اخیر در مجاورت آبراهه‌های شهری، امکان خسارت در پایین‌دست محتمل است. شایان ذکر است که متأسفانه گسترش شهرها باعث شده اخیراً بسیاری از منازل شهروندان در حریم مسیر تخلیه سرریز این‌گونه سدها نیز قرار بگیرند و به‌ناچار ریسک تخریب احتمالی ساخت‌وسازها ناشی از وقوع سیلاب افزایش یافته است.

در این رابطه می‌توان به سد مهاباد که دقیقاً متصل به شهر و در بالادست شهر مهاباد واقع شده، سد حوضیان که بسیار نزدیک و در بالادست شهر الیگودرز قرار گرفته، سد شهرچای در ارومیه و سد علویان در مراغه که در بالادست این دو شهر واقع شده‌اند، سد وحدت در سنندج و خصوصاً دایک خاکی گیلان‌غرب اشاره کرد که چنین وضعیتی دارند. گرچه مخازن این سدها به‌علت مصرف آب شرب و کشاورزی در تابستان، هم‌اکنون به حجم آب حداقلی و حجم حداکثریِ خالی مخزن رسیده‌اند، هشدار جهانی وقوع سوپرال‌نینوی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ در قسمت‌هایی از خاورمیانه و وقوع بارش‌های بیشتر از نرمال، خصوصاً در محدوده زاگرس، غرب و شمال‌غرب ایران، این احتمال را تداعی می‌کند که پرشدن مخازن سدها و سرریزشدن جریان‌های سیلابی از سرریز سدهای بالادست شهرها دور از انتظار نیست. بنابراین لازم است مدیران شهری، حتی وقوع سیلاب در مسیر سرریز سدهای بالادست شهرها را محتمل بدانند و شرایط بحران را پیش‌بینی کنند. البته پروتکل‌ها و آیین‌نامه‌های اجرایی لازم برای شرایط سیلابی و افزایش ناگهانی حجم آب مخازن سدهای بالادست شهرها نزد امور بهره‌برداری سدهای مخزنی موجود است و استفاده از تجهیزات تخلیه آب یا بازرسی وضعیت اضطراری قطعاً رعایت خواهد شد؛ ولی به‌هرترتیب، شرط احتیاط و آمادگی‌های ضروری اجتناب‌ناپذیر است. فراموش نکنیم زمانی که یک بارش ۱۲ میلی‌متری می‌تواند چنین شرایطی در منطقه مسکونی عظیمیه کرج ایجاد کند، قطعاً بارش‌های پاییزه بیشتر از این مقدار محتمل‌اند و محدودیت تاب‌آوری شهرها در مقابل سیلاب را نمی‌توان نادیده گرفت.