نگاهی به کنشگری و مدل مطالبه‌گری نسل Z

«نسل من هیچ نیازی به نگاه حمایتی و حاکمیتی ندارد؛ نسل ما خودش راه خودش را برای مطالبه‌گری پیدا خواهد کرد.» گفتار یک دانشجوی فعال انجمن‌های علمی خطاب به معاون رئیس‌جمهور که برای شنیدن مشکلات و معضلات جامعه زنان به کافه کارزار آمده بود.

«کنشگری نسل Z»، «شناخت نسل Z» و «گفت‌وگو با نسل Z»؛ کلیدواژه‌هایی پرطرفدار این روزهای شبکه‌های اجتماعی‌اند؛ از بحث‌های نظریه‌پردازانه و تخصصی گرفته تا گفت‌وگوهای زرد و لایک‌بگیر و شعارهای اغلب تکراری مسئولانی که می‌دانند آینده جامعه و کشور به نسلی تعلق دارد که نه دهه ۶۰ را تجربه کرده، نه کوپن را دیده، نه تنها رسانه‌اش تلویزیون بوده و نه بزرگ‌ترها برایش مرجع مطلق محسوب می‌شده‌اند.

نسلی که شبیه نسل قبلی نیست. برون‌داد این تفاوت را در بسیاری از اتفاقات، به‌خصوص در دهه اخیر، می‌توان به‌وضوح دید؛ حتی اگر برخی هنوز ترجیح دهند آن را نبینند یا برای فهمیدنش تلاش نکنند.

اما این نسل در بستر «کارزار» چه می‌کند؟

برای پلتفرمی که تاکنون میزبان بیش از ۱۶۰۰ مطالبه در حوزه دانشجویی و نزدیک به ۱۳۰۰ مطالبه در حوزه دانش‌آموزی بوده، بررسی شیوه مطالبه‌گری این نسل می‌تواند قابل‌اعتنا باشد. کارزارهای دانشجویی مجموعاً نزدیک به سه میلیون و ۷۰۰ هزار امضا ثبت کرده‌اند و مطالبات حوزه دانش‌آموزی نیز بیش از پنج میلیون و ۸۰۰ هزار امضا داشته‌اند.

اولین نکته شاید این باشد که این نسل، در اکثریت خود، بسیاری از خواسته‌ها و امکانات را نه لطفی از سوی حاکمیت، بلکه حق طبیعی خود می‌داند. برای رسیدن به هدفش نیز برخلاف نسل‌های پیشین، چندان خط قرمزی را مانع خود نمی‌بیند. کافی است نگاهی به موضوعات پرتعداد کارزارهای دانش‌آموزی بیندازیم؛ تعطیلی مدارس و تعویق امتحانات یا مجازی‌شدن آموزش به دلیل کرونا، سرمای هوا، گرمای هوا، انتخابات، ماه رمضان، ماه محرم، شرایط جنگی، مراسم تشییع و ده‌ها موضوع دیگر در میان مطالبات این نسل دیده می‌شود.

اما شاید نکته جالب‌تر، هوشمندی آن‌ها در استفاده از نقاط حساس تصمیم‌گیران برای رسیدن به هدف باشد؛ حتی اگر گاهی استدلالی که برای طرح مطالبه انتخاب می‌کنند، دقیقاً همان انگیزه اصلی‌شان نباشد.

آخرین نمونه‌ای که در ذهن من مانده، درخواست برای تعویق امتحانات نهایی به دلیل امکان شرکت دانش‌آموزان در مراسم پیاده‌روی اربعین بود؛ کارزاری که در مدت کوتاهی چندصد هزار امضا گرفت. دانش‌آموزان علاوه بر فعالیت در فضای کارزار، با تماس‌های چند‌هزارنفری با وزارتخانه مربوط، سازمان تبلیغات اسلامی، دفاتر ائمه جمعه و برخی نهادهای دیگر، تصمیم وزارت آموزش‌وپرورش را مانعی برای انجام این «ثواب بزرگ» معرفی کردند.

در حالی که به گفته برخی از همین دانش‌آموزان، تنها بخش کوچکی از آن‌ها چنین دغدغه‌ای داشتند و هدف اصلی، ایجاد فشار از طریق نهادها و سازمان‌هایی بود که تصور می‌کردند می‌توانند بر تصمیم‌گیری درباره زمان امتحانات اثرگذار باشند. این شاید یکی از تفاوت‌های مهم نسل جدید باشد؛ استفاده از تمام ابزارهای در دسترس برای رسیدن به هدف، بدون آن‌که خود را مقید به چارچوب‌های رایج و تعارفات نسل‌های پیشین بدانند.

ادبیات این نسل هم کاملاً متفاوت است. تعارف ندارد، خواهش نمی‌کند و مطالبه‌اش را در قالبی صریح بیان می‌کند. موضوع کنکور، یکی از نمونه‌های ثابت مطالبات دانش‌آموزان در کارزار بوده و هست. تاکنون چهار کارزار مرتبط با این موضوع از مرز ۱۰۰ هزار امضا عبور کرده‌اند و ۱۵ کارزار نیز بیش از ۳۰ هزار امضا به دست آورده‌اند. برگزاری دو نشست در کافه کارزار با موضوع کنکور نیز نشانه دیگری از اهمیت این مسئله برای مخاطب نسل جدید است.

یکی از بزرگ‌ترین کمپین‌های کارزار در حوزه دانش‌آموزی، درخواست حذف یا مثبت‌شدن تأثیر معدل پایه یازدهم در کنکور سراسری بود. نویسنده اصلی این کارزار، دختری دانش‌آموز و کلاس‌یازدهمی از شهرستان آباده در استان فارس بود.

صحبت درباره توانمندی این نسل در هماهنگی، شکل‌دهی به یک کمپین چندصد هزار نفره و اعتمادبه‌نفسی که برای مطالبه‌گری دارند، خود بحث مفصلی است؛ اما وقتی از او خواستیم برای نشست مربوط به کارزارش، ویدئویی خطاب به مسئولان ضبط کند، با اعتمادبه‌نفسی کامل و به دور از تعارفات و تکلفاتی که شاید نسل من به آن‌ها عادت کرده، صریح و بی‌پرده مطالبه‌اش را بیان کرد.

مضمون حرفش این بود: «شما مسئولید؛ نسبت به ظلمی که به دانش‌آموزان می‌شود مسئولید و باید به حرف ما گوش بدهید. این چه عدالتی است؟»

شاید هنوز هم بسیاری از افراد نسل‌های پیشین، در سن‌وسال امروز او، جرأت بیان چنین جمله‌ای خطاب به مسئولان نداشتند. اما این جسارت، برای یک نوجوان نسل Z امری طبیعی‌تر به نظر می‌رسد.

با این حال، شاید مهم‌ترین ویژگی مثبت این نسل، «عدم زودباوری» باشد.