زری‌بافی از آن دسته هنرهایی نیست که بتوان با چند ماه آموزش، نیروی متخصص برای آن تربیت کرد. فراگیری این هنر سال‌ها زمان می‌برد و علاوه بر بافت، به شناخت دستگاه، نقش‌بندی، مواد اولیه و گلابتون نیاز دارد. در کنار این دشواری، افزایش قیمت طلا، نقره و ابریشم، کندی تولید، نیاز به فضای ویژه، دشواری تأمین هزینه کارگاه، محدودشدن بازار و توقف صادرات نیز انگیزه هنرجویان برای ادامه این مسیر را کاهش داده است؛ چنان‌که برخی هنرجویان پس از سال‌ها آموزش، به‌دلیل نبود چشم‌انداز شغلی از ادامه کار منصرف شده‌اند.

اکنون پرسش اصلی درباره زری‌بافی اصفهان این نیست که چند قطعه پارچه تاریخی از این هنر در موزه‌ها باقی مانده یا چند استاد پیشکسوت هنوز فعالیت می‌کنند؛ پرسش این است که چند نفر در اصفهان هنوز توان آموزش کامل این هنر را دارند و چند جوان حاضرند سال‌ها برای یادگیری آن وقت بگذارند، درحالی‌که بازار کار محدودی پیش روی آنان قرار دارد؟ اگر پاسخ این پرسش‌ها هر سال کوچک‌تر شود، زری‌بافی ممکن است پیش از آنکه آخرین دستگاه‌هایش خاموش شوند، از مسیر انتقال نسل‌به‌نسل خارج شود و از هنری زنده به عنوانی تاریخی تبدیل شود.

زری‌بافی اصفهان زیر سایه فراموشی؛ چه کسی قرار است جای استادان را بگیرد؟

استاد «مهدی شمسعلی»، چهره ماندگار زری‌بافی و تنها استاد باقی‌مانده در این رشته هنری در استان اصفهان، در گفت‌وگو با «پیام ما»، با اشاره به سابقه بیش از شش دهه فعالیت خود در این هنر اظهار کرد: «زری‌بافی را از کودکی و در کنار پدرم آموختم و پس از آن نزد استاد مهدی پورنقشبند آموزش دیدم و حدود ۳۰ سال نیز در هنرستان هنرهای زیبای اصفهان، در بخش زری‌بافی، فعالیت کردم. خانواده من با بافندگی و نساجی سنتی ارتباط داشتند و پدرم نیز در این حوزه فعالیت می‌کرد و من از همان دوران کودکی، به‌تدریج مراحل مختلف این هنر را فراگرفتم.»

او ادامه داد: «پس از بازنشستگی، با دعوت مرحوم احمد ادیب، در مجموعه میراث فرهنگی اصفهان به آموزش این هنر ادامه دادم. در آن دوره توجه بیشتری به زری‌بافی وجود داشت و خانه تاریخی شیخ‌الاسلام نیز برای فعالیت‌های مرتبط با نساجی و آموزش این هنر در اختیار ما قرار گرفت، اما پس از درگذشت مرحوم ادیب، به‌تدریج حمایت‌ها کمتر شد و حتی تأمین مواد اولیه برای تولید پارچه‌های زری نیز با مشکل مواجه شد.»

تنها استاد باقی‌مانده زری‌بافی در استان اصفهان، با تأکید بر تخصصی‌بودن زری‌بافی، گفت: «گلابتون یکی از مهم‌ترین بخش‌های زری‌بافی اصیل است و تولید آن نیز مهارت و دانش خاص خود را می‌خواهد. نمی‌توان تصور کرد فردی چند ماه آموزش ببیند و بتواند همه مراحل این هنر را به‌شکل کامل انجام دهد. ممکن است فردی طی یک سال کار با دستگاه، ماکو، نقش‌بندی و برخی مراحل بافت را یاد بگیرد، اما تولید و شناخت گلابتون و دیگر مراحل تخصصی این هنر، تجربه‌ای جداگانه می‌خواهد.»

این استاد پیشکسوت زری‌بافی افزود: «یکی از ویژگی‌های مهم زری‌بافی اصفهان، تولید نخ گلابتون در همین شهر بود. در گذشته، استادان و خانواده‌های متخصص در این حوزه آن را تولید می‌کردند و حتی برخی مراکز دیگر برای تهیه آن به اصفهان مراجعه می‌کردند. پیش از انقلاب، فعالیت زری‌بافی در اصفهان بسیار گسترده‌تر بود و در بخش‌هایی از شهر، از جمله محدوده ابن‌سینا، بافندگان متعددی فعالیت می‌کردند. این پارچه برای لباس‌های درباری، پرده‌ها و دیگر مصارف خاص مورد استفاده قرار می‌گرفت و بازار مشخصی داشت.»

او تصریح کرد: «به‌تدریج شرایط تغییر کرد و زری‌بافی از حرفه‌ای دارای بازار، به هنری بیشتر نمادین و موزه‌ای تبدیل شد. در نتیجه، تعداد کارگاه‌ها کاهش پیدا کرد و نسل جدید نیز کمتر به‌سمت یادگیری این هنر رفت. به اعتقاد من، مهم‌ترین مشکل، نبود حمایت مستمر و برنامه‌ریزی برای آموزش و بازار این هنر است. در سال‌هایی که در میراث فرهنگی فعالیت داشتم، بارها درباره ضرورت حمایت از زری‌بافی صحبت شد، اما بسیاری از وعده‌ها عملی نشد.»

شمسعلی ادامه داد: «امروز اگر کسی بخواهد یک پارچه زری اصیل تهیه کند، پیداکردن استاد و کارگاهی که بتواند همه مراحل تولید را انجام دهد، بسیار دشوار است. اینکه کسی خود را زری‌باف معرفی کند، با اینکه بتواند یک دستگاه را از ابتدا آماده کند، چله‌کشی انجام دهد، مواد اولیه را بشناسد، نقش‌بندی و طراحی کند و در نهایت پارچه را از صفر تا صد ببافد، تفاوت زیادی دارد. دانش واقعی این هنر باید در عمل و طی سال‌ها تجربه منتقل شود.»

او افزود: «بسیاری از مردم، حتی در اصفهان، نیز شناخت دقیقی از زری‌بافی ندارند. هنرجویانی برای آموزش مراجعه کردند، اما بسیاری از آن‌ها پس از مدتی، به‌دلیل نبود بازار کار و درآمد مناسب، نتوانستند این مسیر را ادامه دهند. اگر برای معرفی این هنر، آموزش آن در مراکز آموزشی و ایجاد بازار برای محصولات زری برنامه‌ریزی می‌شد، می‌توانستیم جوانان بیشتری را جذب کنیم.»

چهره ماندگار زری‌بافی درباره خانه شیخ‌الاسلام نیز اظهار کرد: «زمانی این بنا محل فعالیت و آموزش زری‌بافی و موزه تخصصی نساجی بود و فعالیت‌های زیادی در آن انجام می‌شد، اما امروز آن شرایط گذشته وجود ندارد و این بنا عملاً جایگاه تخصصی خود را از دست داده است. اگر بناهای تاریخی مانند شیخ‌الاسلام قرار است مورد استفاده قرار گیرند، باید کارکرد آن‌ها با هویت تاریخی و تخصصی‌شان متناسب باشد.»

شمسعلی تأکید کرد: «اگر امروز برای حفظ زری‌بافی اصفهان اقدامی جدی انجام نشود، ممکن است در آینده استادانی که بتوانند این هنر را به‌شکل کامل آموزش دهند، وجود نداشته باشند. حفظ این هنر تنها با نگهداری چند نمونه در موزه محقق نمی‌شود؛ باید شرایطی فراهم شود که زری‌بافی همچنان هنری زنده و قابل‌تولید باقی بماند.»

وقتی روزی یک سانتی‌متر بافته می‌شود، جوان چگونه باید جذب این هنر شود؟

«فریبا داوری»، هنرمند زری‌باف اصفهانی و شاگرد استاد مهدی شمسعلی، در گفت‌وگو با پیام ما، با اشاره به سابقه فعالیت خود از سال ۱۳۸۷ گفت: «زری‌بافی را به این دلیل انتخاب کردم که هنری رو به فراموشی است و از سوی دیگر، به تاریخ و تمدن ایران علاقه داشتم. این هنر را دنبال کردم و آموزش آن را ادامه دادم.»

او درباره دشواری‌های اقتصادی زری‌بافی توضیح داد: «مواد اولیه قیمت بالایی دارد و در گلابتون از طلا، نقره و ابریشم استفاده می‌شود. از طرف دیگر، دستگاه زری‌بافی به فضایی حدود ۴۰ مترمربع، با ارتفاع مناسب، نیاز دارد و هم‌زمان باید دو نفر با یکدیگر همکاری کنند؛ یک نفر بافنده پشت دستگاه قرار می‌گیرد و فرد دیگری در قسمت بالای دستگاه، نقش و نقشه را هدایت می‌کند.»

داوری افزود: «سرعت تولید بسیار پایین است و اگر سه تا چهار ساعت کار فعال انجام شود، ممکن است در یک روز حدود یک سانتی‌متر بافته شود. با افزایش قیمت طلا و سایر مواد اولیه، ادامه‌دادن این رشته بسیار دشوار شده است. چند سال است که صادرات این کار نیز متوقف شده و در گذشته گردشگرانی بودند که فقط برای خرید پارچه‌های زری به اصفهان می‌آمدند، اما امروز بسیاری از مردم حتی نام این هنر را نیز نمی‌شناسند.»

او ادامه داد: «در گذشته، در بسیاری از محله‌ها کارگاه زری‌بافی وجود داشت، زنان ماسوره‌پیچی می‌کردند و مردان پارچه می‌بافتند، اما به‌تدریج، با تغییر شرایط و ورود پارچه‌های خارجی، بسیاری از کارگاه‌ها تعطیل شدند. افزایش قیمت مواد اولیه و از بین رفتن بازار صادرات نیز شرایط را دشوارتر کرد.»

این هنرمند زری‌باف درباره آموزش این هنر اظهار کرد: «زری‌بافی استادوشاگردی است و روند آموزش آن طولانی است. استادان همیشه همه جزئیات را برای شاگرد توضیح نمی‌دهند و از طرف دیگر، سختی کار باعث می‌شود بسیاری از هنرجویان خسته شوند و ادامه ندهند. برخی کارگاه‌ها نیز به‌دلیل هزینه‌های مالی تعطیل شده‌اند. اگر شرایط به همین شکل ادامه پیدا کند، زری‌بافی اصفهان با خطر فراموشی کامل مواجه می‌شود.»

کمتر از انگشتان یک دست کارگاه فعال زری‌بافی در اصفهان داریم

«مجدالدین تاج»، رئیس اتحادیه صنایع‌دستی اصفهان، با اشاره به جایگاه تاریخی این هنر در اصفهان اظهار کرد: «اصفهان از گذشته مهد هنرهای مختلف صنایع‌دستی بوده و زری‌بافی نیز یکی از هنرهای کاربردی این شهر بوده است. زری در دوره‌های مختلف برای لباس درباریان و پادشاهان استفاده می‌شد و مواد اصلی آن نخ‌های طلا و نقره بود.»

او افزود: «افزایش قیمت مواد اولیه و حمایتی که باید در این حوزه انجام می‌شد، به‌اندازه کافی صورت نگرفته است. در صنایع‌دستی، روش استادوشاگردی یکی از مؤثرترین شیوه‌های انتقال تجربه است، اما این اتفاق در بسیاری از رشته‌ها به‌شکل مطلوب رخ نداده و دانشگاه‌ها نیز نتوانسته‌اند تمام مهارت‌های عملی موردنیاز را منتقل کنند.»

تاج ادامه داد: «به اداره‌کل میراث فرهنگی و شهرداری پیشنهاد داده‌ایم مکان‌هایی را که در اختیار دارند، در اختیار استادان قرار دهند تا بتوانند نسل آینده را آموزش دهند. برخی استادان اکنون تنها هستند و اگر خدای‌نکرده از دنیا بروند، رشته‌ای که در آن مهارت دارند نیز ممکن است از بین برود. متولیان فرهنگ و هنر اصفهان باید زمینه انتقال این دانش را فراهم کنند.»

رئیس اتحادیه صنایع‌دستی اصفهان، با بیان اینکه آمار دقیقی از تعداد کارگاه‌های فعال زری‌بافی در اختیار ندارد، گفت: «می‌توانم به‌جرئت بگویم تعداد کارگاه‌های زری‌بافی در اصفهان از انگشتان یک دست کمتر است.»

او افزود: «کشورهای حوزه خلیج فارس بافت‌های سنتی و زری‌بافی را می‌پسندند و باید بازار فروش آن در نمایشگاه‌های بین‌المللی فراهم شود. اگر از تولید و صادرات حمایت شود، امکان احیای دوباره کارگاه‌ها وجود دارد.»

تاج درباره خانه شیخ‌الاسلام نیز اظهار کرد: «زمانی استاد شمسعلی در این مجموعه مکانی برای فعالیت داشت و گردشگران برای دیدن زری‌بافی به آنجا مراجعه می‌کردند. این تجربه نشان می‌دهد صنایع‌دستی فقط از رونق گردشگری تأثیر نمی‌پذیرد، بلکه خود صنایع‌دستی نیز می‌تواند گردشگر جذب کند.»
زری‌بافی اصفهان در آستانه منسوخ‌شدن

«عباس شیردل»، فعال حوزه صنایع‌دستی و رئیس پیشین اتحادیه صنایع‌دستی اصفهان، در گفت‌وگو با پیام ما، با اشاره به برگزاری نشستی ملی درباره هنرهای فراموش‌شده و در حال فراموشی در دانشگاه اصفهان گفت: «هدف از برگزاری این جلسه پنهان‌کردن وضعیت این هنرها نبود؛ می‌خواستیم پژوهش کنیم و واقعیت را بشناسیم تا بتوان برای آن‌ها راه‌حل پیدا کرد.»

او افزود: «بسیاری از دانشگاه‌های خصوصی را می‌توان برای آموزش یک یا چند هنر در حال فراموشی ترغیب کرد. می‌توان یک دستگاه زری‌بافی را در اختیار بخش خصوصی یا یک دانشگاه خصوصی قرار داد تا هم آموزش انجام شود و هم مردم و دانشجویان با این هنر آشنا شوند.»

شیردل ادامه داد: «آموزش زری‌بافی باید تقویت شود. می‌توان تعدادی از افراد را آموزش داد تا نسل بعدی را تربیت کنند. من نیز حدود پنج سال برای معرفی هنرهای فراموش‌شده از طریق نمایشگاه‌های عکس فعالیت کردم، اما این روند پس از آن ادامه پیدا نکرد. باید برای شناسایی هنرهایی که در شهرها وجود داشته و اکنون در حال فراموشی هستند، برنامه مشخصی ایجاد شود.»

زری‌بافی به‌دلیل پیچیدگی و هزینه، وارد اولویت آموزش دانشگاهی نشد

«علیرضا خواجه‌احمدعطاری»، رئیس دانشگاه هنر اصفهان، در گفت‌وگو با پیام ما، درباره علت کم‌رنگ‌بودن زری‌بافی در آموزش دانشگاهی اظهار کرد: «این مسئله فقط مربوط به دانشگاه هنر اصفهان نیست و اضافه‌شدن رشته یا گرایش جدید در دانشگاه‌ها نیازمند مجوز وزارت علوم است.»

او توضیح داد: «رشته صنایع‌دستی از سال ۱۳۶۳ در وزارت علوم تعریف شد و در دوره چهارساله، کارگاه‌هایی مانند قلم‌زنی، فلز، پارچه، چاپ پارچه، نگارگری، سفال و چوب در برنامه قرار گرفت. دانشگاه‌ها نیز در ابتدا براساس امکانات، استادان و توانمندی‌های موجود در هر شهر برنامه‌ریزی می‌کردند.»
رئیس دانشگاه هنر اصفهان افزود: «زری‌بافی، نسبت به بسیاری از شیوه‌های ساده‌تر نساجی، به تجهیزات و نیروی انسانی بیشتری نیاز دارد. در این هنر، یک نفر در پایین دستگاه و فرد دیگری در قسمت بالای آن فعالیت می‌کند. علاوه بر این، نخ باید با طلا یا نقره پوشانده شود و هزینه مواد اولیه نیز بالا است. بنابراین آموزش شیوه‌های ساده‌تر بافت، نسبت به زری‌بافی، در اولویت قرار گرفت.»

او ادامه داد: «محدودیت زمانی برنامه‌های دانشگاهی نیز اجازه نمی‌دهد همه شاخه‌های یک حوزه در یک ترم آموزش داده شوند. برای مثال، در نساجی، پارچه‌بافی، زری‌بافی و دیگر شیوه‌ها دانش و مهارت جداگانه‌ای دارند و نمی‌توان همه آن‌ها را در یک دوره کوتاه آموزش داد. بنابراین برنامه آموزشی ناچار به اولویت‌بندی است.»

خواجه‌احمدعطاری گفت: «حدود سه سال پیش، دانشگاه هنر اصفهان در بازنگری رشته صنایع‌دستی نقش داشت و تلاش شد به‌جای تربیت فردی که با تعداد زیادی از رشته‌ها آشنایی سطحی دارد، دانشجویی تربیت شود که در یک حوزه توانایی تخصصی بیشتری پیدا کند. در ساختار جدید، دانشجو در ترم‌های ابتدایی با حوزه‌های مختلف آشنا می‌شود و سپس در یک حوزه تخصصی ادامه می‌دهد.»

او افزود: «این ساختار بر چهار پایه توانایی فنی؛ شناخت سنت، فرهنگ، طرح، نقش، رنگ و نمادها؛ مدیریت تولید؛ و اقتصاد و بازاریابی استوار شده است. در بخش نساجی نیز دانشجو می‌تواند با زری‌بافی و دیگر شیوه‌های نساجی مواجه شود، اما میزان آموزش عملی به امکانات دانشگاه، زیرساخت و استادان متخصص هر دانشگاه بستگی دارد.»

زری‌بافی اصفهان در مرز موزه‌ای‌شدن؛ وقتی هنر، استادِ فردا ندارد

کنار هم گذاشتن روایت استادان، هنرمندان، اتحادیه و دانشگاه نشان می‌دهد مسئله زری‌بافی اصفهان دیگر صرفاً کم‌شدن تولید نیست؛ نشانه نگران‌کننده‌تر، کاهش امکان تربیت نسل تازه‌ای از زری‌بافان است.

از یک سو، استاد شمسعلی از احتمال روزی سخن می‌گوید که دیگر استادانی برای آموزش کامل این هنر وجود نداشته باشند؛ از سوی دیگر، فریبا داوری از هنرجویانی می‌گوید که پس از آموزش، به‌دلیل نبود آینده شغلی کنار کشیده‌اند. رئیس اتحادیه نیز تعداد کارگاه‌های فعال را کمتر از انگشتان یک دست می‌داند و رئیس دانشگاه هنر اصفهان توضیح می‌دهد که پیچیدگی و هزینه بالای زری‌بافی از دلایل قرارنگرفتن آن در اولویت آموزش دانشگاهی بوده است.

این وضعیت یک پرسش اساسی پیش روی اصفهان می‌گذارد: اگر شمار استادان کمتر شود، کارگاه‌ها تعطیل شوند و جوانان نیز به‌دلیل دشواری و نبود بازار از آموزش این هنر فاصله بگیرند، چه کسی قرار است زری‌بافی را به نسل بعد منتقل کند؟