برای تخریب خانه تاریخی تبریز از میراث فرهنگی استعلام نشده است

وحید نواداد، معاون میراث فرهنگی آذربایجان شرقی، درباره تخریب یک خانه تاریخی در محدوده میدان ساعت تبریز می‌گوید: «ما هیچ مجوزی برای تخریب این بنا صادر نکرده‌ایم و برای تخریب آن نیز از میراث فرهنگی استعلامی گرفته نشده است. این بنا در محدوده بافت تاریخی تبریز قرار دارد و بنابراین هرگونه اقدام درباره آن باید با توجه به ضوابط و مقررات مربوط به بافت تاریخی انجام شود.»

او می‌افزاید: «دو روز پیش، از طریق گزارش‌های مردمی از موضوع مطلع شدیم. پس از اطلاع، عوامل یگان حفاظت میراث فرهنگی به محل اعزام شدند و همان زمان اخطار لازم را به مالک دادند تا برای ارائه توضیحات و مدارک مربوط مراجعه کند و مشخص شود این اقدام را با چه استنادی انجام داده است.»

او می‌گوید: «هنگام حضور یگان حفاظت، مالک در محل حضور نداشت و فقط عواملی که از طرف مالک برای انجام عملیات تخریب در آنجا مستقر بودند، حضور داشتند. به همین دلیل، اخطار لازم به آنها داده شد و به‌صورت کتبی نیز از مالک خواسته شد برای ارائه توضیحات و مستندات مراجعه کند.»

او درباره ادعای مالک مبنی بر اینکه تخریب بر اساس احکام قضایی انجام شده است، می‌افزاید: «یک‌سری موضوعات حقوقی و قضایی نیز در این زمینه مطرح بوده که باید مستندات آن را دقیق ببینم، چون مالک هنوز مراجعه نکرده است. عوامل یگان حفاظت به مالک اخطار داده‌اند که مراجعه کند و اسناد و مستندات را ارائه دهد تا بررسی کنیم موضوع چه بوده و ببینیم دقیقاً بر چه اساسی اقدام به تخریب کرده است.»

او ادامه می‌دهد: «مالک ادعا کرده که این اقدام را بر اساس احکام قضایی انجام داده، اما ما هنوز مستندات احکام قضایی یا فرایندی را که طی کرده، ندیده‌ایم. بنابراین باید مدارک ارائه شود تا مشخص شود چه حکمی صادر شده و مالک دقیقاً بر اساس چه مستندی اقدام به تخریب کرده است.»

نواداد درباره وضعیت ثبتی این خانه نیز می‌گوید: «این خانه جزو آثار ثبت ملی نبود، اما موضوع واجد ارزش بودن آن باید بررسی شود، چون بنا در بافت تاریخی قرار دارد.»

او می‌افزاید: «در حال حاضر، این بنا جزو آثاری که در فهرست آثار واجد ارزش یا سطوح مربوط به بناهای ارزشمند قرار گرفته‌اند، نیست. بااین‌حال، باید اسناد و پرونده آن را بیاورند تا دقیق ببینم موضوع چه بوده است. قرار گرفتن بنا در بافت تاریخی، ضرورت بررسی وضعیت و ارزش آن را مطرح می‌کند.»
او درباره قدمت و دوره تاریخی خانه می‌گوید: «اطلاعات دقیقی درباره اینکه این خانه مربوط به چه دوره‌ای بوده، فعلاً ندارم و باید موضوع را بررسی کنیم. تا زمانی که پرونده و مستندات آن بررسی نشده باشد، نمی‌توانم درباره قدمت یا ارزش تاریخی بنا نظر کارشناسی بدهم.»

او درباره پروانه صادرشده برای ملک نیز می‌گوید: «آنچه درباره پروانه مطرح شده، مربوط به تعمیرات است. اگر مالک قصد تخریب داشته باشد، موضوع باید به‌صورت مشخص اعلام و استعلام‌های لازم نیز پیش از هر اقدامی انجام شود. در مورد این بنا، برای تخریب آن از میراث فرهنگی استعلامی گرفته نشده است.»

او تأکید می‌کند: «ما در این مرحله اخطار داده‌ایم و از مالک خواسته‌ایم مراجعه کند. یگان حفاظت نیز موضوع را پیگیری کرده است. مالک باید اسناد و مدارک مربوط به اقدام خود را ارائه دهد تا مشخص شود فرایندی که طی کرده چه بوده و بر چه اساسی اقدام به تخریب کرده است.»

او درباره احتمال تخلف در این ماجرا می‌گوید: «اگر اقدام انجام‌شده بدون مجوزهای لازم و برخلاف ضوابط مربوط بوده باشد، موضوع قابل پیگیری است. در حال حاضر باید مستندات را دریافت و بررسی کنیم تا مشخص شود ماوقع دقیقاً چه بوده و تخریب با چه مجوز یا مستندی انجام شده است.»

معاون میراث فرهنگی آذربایجان شرقی درباره وضعیت کلی بافت تاریخی تبریز نیز می‌گوید: «نمی‌توان بر اساس یک مورد درباره کل بافت تاریخی تبریز قضاوت کرد. تبریز اهمیت زیادی به بافت تاریخی خود می‌دهد و معمولاً نسبت به این موضوع حساسیت وجود دارد. به همین دلیل نیز مواردی که در محدوده بافت تاریخی اتفاق می‌افتد، پیگیری می‌شود.»

او می‌افزاید: «ممکن است موارد تخلفی وجود داشته باشد، اما مواردی که شناسایی شوند، اعلام و پیگیری می‌شوند. در مورد این بنا نیز پس از اطلاع، یگان حفاظت در محل حاضر شد، اخطار لازم به عوامل اجرایی داده شد و از مالک خواسته شد برای ارائه توضیحات و مستندات مراجعه کند.»

او در پایان تأکید می‌کند: «مالک باید مراجعه کند و مستندات و اطلاعات مربوط را ارائه دهد. به‌خصوص با توجه به اینکه مالک ادعا کرده اقدام خود را بر اساس احکام قضایی انجام داده است، لازم است این احکام و مستندات به‌طور دقیق بررسی شود. پس از بررسی مدارک می‌توان درباره روند طی‌شده و مبنای تخریب، اظهارنظر دقیق‌تری داشت. ما مجوزی برای تخریب این بنا صادر نکرده‌ایم و برای تخریب آن نیز از میراث فرهنگی استعلامی گرفته نشده است.»

بافت تاریخی تبریز نزدیک به یک دهه است ضابطه حفاظتی ندارد

مهرداد عظیمی، مدیرعامل انجمن متخصصین مرمت استان، درباره وضعیت بافت تاریخی تبریز می‌گوید: «یکی از بزرگ‌ترین معضلاتی که بافت تاریخی تبریز در حال حاضر با آن مواجه است، نبود و تصویب‌نشدن ضوابط مشخص برای این بافت است. ما هنوز رابطه مشخصی میان شهرداری و میراث فرهنگی نداریم که براساس آن، طرح حفاظتی بافت تاریخی تبریز اجرا شود. با وجود اینکه نزدیک به ۱۰ سال از این موضوع می‌گذرد، ضوابط مربوط همچنان در شورای عالی معماری و شهرسازی به تصویب نرسیده است.»

او می‌افزاید: «این وضعیت باعث شده منافع شهرداری و همچنین منافع برخی دلالان ملک بر روند حفاظت از بافت تاریخی تأثیر بگذارد و در نتیجه، رابطه مشخص و شفافی برای حفاظت از این محدوده وجود نداشته باشد. بخشی از خانه‌های ارزشمند تاریخی که در بافت تاریخی تبریز قرار دارند نیز به دلیل همین نبود ضوابط حفاظتی، هر از گاهی در معرض تخریب قرار می‌گیرند و صدای تخریب آنها را می‌شنویم.»

او با اشاره به ضرورت تعیین تکلیف ضوابط حفاظتی بافت تاریخی تبریز تأکید می‌کند: «اولین کاری که باید انجام شود، این است که ضوابط بافت تاریخی تبریز توسط ارگان‌های دخیل، هرچه سریع‌تر تصویب شود. تا زمانی که این ضوابط مشخص نباشد، نمی‌توان انتظار داشت حفاظت از بافت تاریخی به‌شکل منسجم و جدی انجام شود.»

عظیمی ادامه می‌دهد: «در کنار تصویب ضوابط، باید مشوق‌هایی نیز برای بافت تاریخی در نظر گرفته شود. مالکان خانه‌های تاریخی که در این بافت قرار دارند، در حال حاضر از سوی شهرداری امکانات و خدمات مناسبی دریافت نمی‌کنند. وقتی خدمات و امکانات شهری از یک محدوده گرفته می‌شود، مالکان به‌تدریج مجبور می‌شوند خانه‌های خود را خالی کنند یا در نهایت به سمت تخریب آنها بروند؛ چون عملاً قابلیت زندگی را از این خانه‌ها گرفته‌ایم.»

او می‌گوید: «مهم‌ترین کار این است که بتوانیم مدیریت شهری و شهرداری را قانع کنیم خدماتی را که در سایر محدوده‌های شهری ارائه می‌شود، در بافت تاریخی نیز ارائه کنند. نمی‌توان از مالکان انتظار داشت در خانه‌های تاریخی زندگی کنند و این بناها را حفظ کنند، اما هم‌زمان امکانات و خدمات اولیه شهری را از آنها دریغ کرد.»

او می‌افزاید: «در کنار نقش شهرداری، طبیعتاً میراث فرهنگی نیز وظیفه مهمی در حفاظت از بافت تاریخی دارد و باید این وظیفه را جدی‌تر دنبال کند. یگان حفاظت میراث فرهنگی باید بتواند جلوی تخریب بناهای تاریخی، به‌ویژه خانه‌هایی را که ارزش تاریخی و معماری بالایی دارند، بگیرد.»

عظیمی با اشاره به تخریب برخی خانه‌های تاریخی می‌گوید: «نباید اجازه داد خانه‌های ارزشمند تاریخی به‌راحتی و بدون مجوز و هماهنگی تخریب شوند. وقتی یک خانه تاریخی تخریب شد، دیگر کاری برای آن نمی‌توان انجام داد. بنابراین حفاظت باید پیش از تخریب اتفاق بیفتد، نه اینکه پس از تخریب به دنبال پیگیری و برخورد باشیم.»

او درباره میزان حفاظت میراث فرهنگی آذربایجان شرقی از بافت تاریخی و آثار تاریخی تبریز نیز می‌گوید: «سازوکار حمایتی میراث فرهنگی از بافت تاریخی ضعیف است. این مسئله فقط مختص تبریز نیست و در بسیاری از شهرهای کشور نیز وجود دارد. حتی در تهران هم میراث فرهنگی نمی‌تواند به‌شکل کامل چتر حمایتی خود را بر سر بافت‌های تاریخی حفظ کند.»

او ادامه می‌دهد: «یکی از دلایل اصلی این وضعیت، نبود بودجه کافی و همچنین نبود سازوکارهای قانونی مشخص و کارآمد برای حمایت از میراث فرهنگی است. در حالی که میراث فرهنگی باید ابزارهای لازم برای جلوگیری از تخریب بناهای تاریخی را در اختیار داشته باشد، در عمل این ابزارها و امکانات کافی نیست.»

او تأکید می‌کند: «از نظر حقوقی نیز مشکلاتی وجود دارد. میراث فرهنگی در مواردی می‌تواند از ظرفیت‌های قانونی برای جلوگیری از تخریب خانه‌ها و بناهای تاریخی استفاده کند، اما در برخی موارد، کم‌کاری و اهمال‌کاری نیز اتفاق می‌افتد. این موضوع باعث می‌شود روند تخریب برخی خانه‌های تاریخی ادامه پیدا کند و زمانی که بنا از بین رفت، دیگر امکان بازگرداندن آن وجود نداشته باشد.»

عظیمی می‌گوید: «اگر قرار است بافت تاریخی تبریز حفظ شود، باید مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان انجام شود؛ از تصویب فوری ضوابط حفاظتی و تعیین رابطه روشن میان شهرداری و میراث فرهنگی گرفته تا ارائه خدمات شهری و مشوق‌های لازم به مالکان و تقویت یگان حفاظت. حفاظت از بافت تاریخی فقط با ثبت بناها یا صدور اخطار امکان‌پذیر نیست؛ باید شرایطی ایجاد شود که هم مالک امکان استفاده و زندگی در بنا را داشته باشد و هم دستگاه‌های مسئول بتوانند پیش از وقوع تخریب، از بناهای ارزشمند حفاظت کنند.»