داستان جاده ۲۰ کیلومتری در لوت، به یک طرح گردشگری چندساله برمی‌گردد؛ طرحی که از یک کمپ گردشگری در حوالی شهداد شروع شد و بعد به ایجاد مسیر دسترسی به بخش‌هایی مانند گندم‌بریان و دریاچه نمک رسید.

شرکت هواپیمایی ماهان فعالیت گردشگری خود را با اکوکمپ «ستاره لوت» در روستای ملک‌آباد شهداد آغاز کرد. ساخت این مجموعه از سال ۱۳۹۷ شروع شد و در بهمن ۱۴۰۲ با ۴۷ کمپ به بهره‌برداری رسید. هم‌زمان، طرح بزرگ‌تری برای توسعه گردشگری در لوت دنبال شد که ایجاد مسیری مشخص برای دسترسی به برخی جاذبه‌های دورتر را نیز دربر می‌گرفت.

کلیات طرح گردشگری ماهان در سال ۱۳۹۹ در کارگروه گردشگری استان کرمان مطرح و با آن موافقت شد. بااین‌حال، این موافقت به معنای صدور مجوز برای همه فعالیت‌های عمرانی در عرصه لوت نبود و در ادامه، درباره جزئیات اجرای طرح بحث‌هایی شکل گرفت.

سعید شاهرخی، مدیرکل اسبق میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کرمان، آن زمان از ایجاد مسیر ۲۰ کیلومتری دفاع کرد و گفت محدوده‌ای که برای تورهای سامان‌یافته در نظر گرفته شده، گسترش پیدا کرده و رودشور، دریاچه نمک و گندم‌بریان نیز در این محدوده قرار گرفته‌اند. استدلال میراث فرهنگی این بود که ایجاد مسیری مشخص می‌تواند رفت‌وآمد گردشگران را کنترل کند و از حرکت خودروها در مسیرهای متعدد و خارج از مسیر تعیین‌شده جلوگیری کند. شاهرخی همچنین گفت ماهان مالکیتی در عرصه لوت ندارد و واگذاری‌ای به این شرکت انجام نشده است.

اما سازمان حفاظت محیط‌زیست تصویر روشنی از موافقت یا مخالفت رسمی ارائه نداد و اظهارنظر مستقیمی از رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست یا مدیرکل محیط‌زیست کرمان درباره تأیید یا رد این مسیر منتشر نشد. هرچند مرجان شاکری، مدیرکل وقت محیط‌زیست کرمان، پیش‌تر درباره وضعیت رودشور و پهنه‌های آبی لوت، از جمله «دریاچه جوان»، صحبت کرده بود، اما این اظهارات مستقیماً به پروژه ماهان مربوط نبود.

با ورود ماشین‌آلات سنگین به منطقه در اواخر سال ۱۴۰۳، موضوع وارد مرحله تازه‌ای شد. در دی همان سال، کارگروه فنی پایگاه‌های میراث ملی و جهانی خواستار توقف عملیات عمرانی تا زمان ارائه و بررسی طرح ماهان شد. همچنین مقرر شد میان پایگاه میراث جهانی لوت و سرمایه‌گذار، برنامه‌ای مشترک برای مدیریت پروژه تهیه شود و ملاحظات جامعه محلی نیز در آن دیده شود؛ اتفاقی که نه‌تنها در دو سال گذشته عملی نشد، بلکه با شروع جنگ و نبود اینترنت، شاهد عملیات عمرانی جدیدی هم بوده‌ایم.

نگران آمدن فصل سرد سال هستیم

بهمن ایزدی، فعال محیط‌زیستی که سال‌ها روی بیابان لوت کار کرده و تلاش‌های او در کنار دیگران، عامل ثبت جهانی این منطقه شده است، حالا نگران آینده است. درحالی‌که در روزهای جنگ اسفندماه کار ساخت جاده شدت گرفت، او می‌گوید با کم‌شدن گرمای بیابان و آمدن پاییز، احتمال تکمیل فعالیت‌ها و تخریب بیشتر وجود دارد.

«ساخت یک دریاچه مصنوعی و محصورکردن آب رودخانه شور، از جمله اتفاقاتی بوده که ما هنوز نمی‌دانیم در منطقه‌ای که ثبت جهانی یونسکو است، چطور رخ داده است. آن‌ها دو سال قبل در قسمت غرب گندم‌بریان، که منطقه حفاظتی دربند قرار دارد، جاده‌کشی کرده بودند و شرکت ماهان در ملک‌آباد زمینی ۱۰۰ هکتاری خریداری کرده بود برای ایجاد اقامتگاه؛ و همه این‌ها در حالی بود که ما در روستاهای منطقه و طی دهه ۸۰ تلاش کردیم تا خانه‌های بومی را به بوم‌گردی تبدیل کنیم و اقتصاد روستایی را احیا کنیم.»

به گفته او، با سرمایه‌گذاری شرکت ماهان و ساخت چادرهای لاکچری، اقامتگاه‌های روستایی از رونق افتادند و کسانی که چندین سال هزینه، وقت و انرژی صرف این کار کرده بودند، با ناکامی روبه‌رو شدند.

«دو سال قبل وزیر میراث فرهنگی به منطقه آمد و از این چادرها بازدید کرد، اما حتی یک سر کوچک هم به بوم‌گردی جامعه محلی نزد. این وضعیت معنای مشخصی دارد. ما در روستایی مانند شفیع‌آباد، با همین روش روستاییان را نگه داشتیم و این کار بزرگی بود که نه‌تنها توجهی به آن نشد، بلکه جایگزین مخربی برایش ساختند.»

ایزدی از اسفندماه، زمانی که جنگ شروع شد و هم‌زمان با آن تخریب گسترده شدت گرفت، تاکنون نگران آمدن فصل خنک سال بوده است.
«بزرگ‌ترین گستره بیابانی با گونه‌های خاصی از جانوران و گیاهان را ثبت جهانی کردیم؛ آن‌وقت به‌جای آن‌که این منطقه محل حضور پژوهشگران و محققان باشد، تبدیل به محل گذر ماشین‌ها و جاده‌کشی شده است. مگر این منطقه بکر با ارزش خاص، پارک شهری است که می‌خواهند در آن دریاچه مصنوعی درست کنند یا به هر جای آن جاده بکشند؟»

حفاظت اولویت وزارتخانه نیست

دو سال قبل که ماجرای جاده‌کشی در لوت باز هم جدی شده بود، مهران مقصودی مدیر پایگاه میراث جهانی بیابان لوت بود و ایستادگی او و فعالان این حوزه باعث توقف کار شد. او حالا از آن روزها و روزهای قبل‌تری که تلاش برای سرمایه‌گذاری در لوت شروع شد، به «پیام ما» می‌گوید: «یک زمانی گردشگران زیاد بودند و تلاش برای سرمایه‌گذاری هم بالا گرفت. شرکت هواپیمایی ماهان طرحی آورد که براساس آن می‌گفت اطراف دریاچه طبیعی‌ای که در بیابان ایجاد شده، می‌خواهد امکانات گردشگری غیرثابتی برپا کند. آن زمان صحبت از جاده مطرح نبود و قرار بود گردشگران را با شتر به منطقه بیاورند، اما مشکل آن زمان، طرحی بود که می‌خواست آب به آنجا بیاورد تا دریاچه دائمی شکل دهد.»

مخالفت با این طرح بالا گرفت و اجازه تأسیس کانال آب داده نشد. اما بعدها صحبت از جاده به میان آمد.

«وزارتخانه میراث فرهنگی موافقت اولیه را داده بود، اما ما گفتیم با بخش‌های زیادی از این طرح موافق نیستیم و طرح تکمیلی بیاورند، اما طرح نیاوردند و ناگهان خبر رسید در بخش غربی، فعالیت را بدون مجوز شروع کرده‌اند.»

تلاش‌ها و مقاومت‌ها برای ایستادگی مقابل این فعالیت بار دیگر شروع شد و درنهایت، همان زمان‌ها بود که مقصودی این سمت را تحویل داد.
«متأسفانه علاقه و اراده‌ای برای حفاظت نیست. وقتی می‌خواهند طرحی را در سطح جهانی ثبت کنند، همه پای کار می‌آیند، اما بعد از ثبت، حفاظت رها می‌شود و شرکت‌های بزرگ و پرنفوذ به‌راحتی هر کاری دلشان بخواهد، به بهانه گردشگری و… انجام می‌دهند.»

او می‌گوید فعالیت‌های فراقانونی و پاس‌کاری حفاظت، از جمله دلایلی بود که او نخواست در این بخش بماند.

«وقتی به وزارت میراث فرهنگی درباره حفاظت می‌گفتیم، می‌گفتند منابع طبیعی و محیط‌زیست بیایند برای حفاظت. درحالی‌که این اثر ثبت جهانی است و وزارتخانه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی برای ثبت آن بیش از همه تلاش کرده است. حالا چطور علاقه‌ای به حفاظت آن ندارد؟»

مقصودی می‌گوید بیابان لوت مهجور و تنهاست و با وجود اهمیت گسترده‌ای که عامل ثبت جهانی آن بوده، کسی توجهی به آن ندارد و مسئولان معتقدند بیابان بی‌آب‌وعلف به حفاظت نیاز ندارد. او نگران جاده‌کشی و تخریب منطقه است؛ اتفاقی که حالا با وجود جنگ در جریان است و جنگ دیگری در لوت به پا کرده است.