چند روز از وقوع سیلاب خسارت‌بار در بسیاری از شهرستان‌های استان مازندران می‌گذرد و داده‌های هواشناسی نیز از احتمال تکرار سیلاب در این استان خبر می‌دهد. در این مدت، مناطقی از ساری و غرب استان بیشتر تحت تأثیر سیلاب بودند و این احتمال وجود دارد که بار دیگر درگیر چنین اتفاقی شوند.

هشدار هواشناسی

هواشناسی مازندران با اشاره به تداوم ناپایداری همرفتی، نسبت به احتمال وقوع سیلاب و خطر ریزش سنگ در دامنه‌ها و ارتفاعات این استان هشدار داد. این سازمان روز یکشنبه با صدور هشدار سطح زرد، منطقه اثر آن را دامنه‌ها و ارتفاعات استان اعلام و پیش‌بینی کرد که آسمان استان در این مدت با رگبار باران، وزش باد شدید موقتی و رعدوبرق و در مناطق مستعد با بارش تگرگ همراه باشد.

به گزارش «پیام ما» و به نقل از ایرنا، هواشناسی احتمال بالا آمدن آب رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر و جاری شدن روان‌آب، وزش باد شدید موقتی، سقوط سنگ در مناطق کوهستانی، لغزندگی جاده‌ها، کاهش دید و وقوع صاعقه را از آثار مخاطره‌آمیز این سامانه ناپایدار جوی اعلام و نسبت به وقوع آنها هشدار داد.

هواشناسی در این اخطاریه سطح زرد، به شهروندان توصیه کرد علاوه بر انجام اقدامات پیشگیرانه و خودداری از اسکان در حاشیه و بستر رودخانه‌ها و مسیل‌ها، هنگام تردد در جاده‌ها و محورهای کوهستانی و همچنین انجام فعالیت‌های گردشگری و کوهنوردی، جوانب احتیاط را در نظر بگیرند.

در همین رابطه، «حسینعلی محمدی»، مدیرکل مدیریت بحران استان مازندران، روز دوشنبه در نشست شورای مدیریت بحران این استان در ساری، با اشاره به صدور هشدار سطح زرد هواشناسی اظهار کرد: «بر اساس پیش‌بینی‌های صورت‌گرفته، ناپایداری‌های همرفتی از ظهر امروز تا اواخر وقت سه‌شنبه هفته جاری دامنه‌ها و ارتفاعات مازندران را تحت تأثیر قرار می‌دهد.»

او با تشریح مخاطرات احتمالی این سامانه جوی، افزود: «در این بازه زمانی، رگبار باران، وزش باد شدید موقتی، رعدوبرق و در مناطق مستعد بارش تگرگ پیش‌بینی شده که می‌تواند منجر به بالا آمدن آب رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر، جاری شدن روان‌آب، لغزندگی جاده‌ها، کاهش دید و سقوط سنگ در محورهای کوهستانی شود؛ همچنین احتمال وقوع صاعقه نیز دور از انتظار نیست.»

مدیرکل مدیریت بحران استانداری مازندران خاطرنشان کرد: «با توجه به ماهیت این سامانه جوی، شهروندان، مسافران و گردشگران باید از هرگونه توقف و اسکان در حاشیه و بستر رودخانه‌ها و مسیل‌ها جداً خودداری کنند و هنگام تردد در جاده‌های کوهستانی و انجام فعالیت‌های کوهنوردی، احتیاط و نکات ایمنی را رعایت کنند.»

این مقام مسئول از احتمال وقوع سیلاب، طغیان رودخانه‌ها و رانش زمین در پی فعالیت سامانه بارشی در سطح استان خبر داد و گفت: «گردشگران و فعالان دریایی از تردد در مناطق پرخطر و فعالیت‌های تفریحی خودداری کنند.»

خسارت سیل اخیر

«حسین ساجدی‌نیا»، رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، میزان خسارت اولیه ناشی از طوفان، سیل و بارش‌های سنگین اخیر در مازندران را بیش از ۴.۵ همت اعلام کرد.

به گزارش «پیام ما» و به نقل از مهر، ساجدی‌نیا همچنین از آسیب‌دیدن بیش از ۷۵۰ واحد مسکونی در این حادثه خبر داد.

سیلابی که خسارت‌بار می‌شود

سیلاب در مازندران پدیده تازه‌ای نیست، اما هر بار که بارش‌های شدید رخ می‌دهد، این پرسش مطرح می‌شود که چرا سیل در گذشته چنین خسارت‌هایی به بار نمی‌آورد و امروز به تهدیدی جدی برای سکونتگاه‌ها و مزارع تبدیل شده است.

«داریوش عبادی»، دبیرکل تشکل‌های محیط‌زیستی استان مازندران، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره دلایل خسارت‌بار بودن سیلاب‌های کنونی مازندران گفت: «بخشی از پاسخ را باید در فراموش کردن مسیل‌های طبیعی آب جست‌وجو کرد. این مسیل‌ها ممکن است سال‌ها کم‌آب یا خشک بوده باشند، اما در دوره‌های بازگشت دوباره فعال می‌شوند.»

به گفته او، سیلاب به‌خودی‌خود الزاماً یک پدیده منفی نیست و در چرخه طبیعی اکوسیستم‌ها نقش دارد: «رودخانه‌ها و دره‌ها مسیرهای طبیعی عبور آب هستند و اگر انسان در این مسیرها خانه، مزرعه یا دیگر سازه‌ها ایجاد کند، هنگام وقوع بارش‌های شدید، طبیعت مسیر خود را بازمی‌یابد.»

او توضیح داد: «شدت سیلاب تنها به میزان بارندگی وابسته نیست، بلکه زمان تمرکز آب در یک حوزه نیز اهمیت دارد. ممکن است در یک حوزه حجم بارش چندان غیرعادی نباشد، اما اگر بارندگی در مدت کوتاهی و در سطح وسیعی اتفاق بیفتد، روان‌آب‌های نقاط مختلف در یک مقطع زمانی به نقطه‌ای مشترک برسند و در پایین‌دست تمرکز پیدا کنند. نتیجه چنین وضعیتی می‌تواند شکل‌گیری سیلاب و افزایش قدرت تخریب آن باشد.»

به گفته عبادی، مازندران پس از سال‌ها دوره‌های کم‌بارشی وارد دوره‌ای پربارش شده و بارش‌های شدید، در کنار ویژگی‌های جغرافیایی استان، زمینه وقوع سیلاب را افزایش داده است: «در بازدیدهای میدانی شاهد بودیم که سیلاب در برخی مناطق درختان را از ریشه کنده و آنها را به سمت پایین‌دست و حتی مقابل پل‌ها منتقل کرده است. این اتفاق در برخی روستاها موجب افزایش خسارت شده است.»

نسبت دادن سیلاب به جنگل

این کارشناس آبخیزداری و فعال محیط‌زیست، با اشاره به نسبت دادن سیلاب به طرح تنفس جنگل و عدم قطع درختان از سوی برخی افراد و نهادها، تأکید کرد: «اینکه برخی افراد تنفس جنگل و مخالفت با قطع درختان را به‌عنوان عامل ایجاد سیلاب معرفی می‌کنند، یک برداشت نادرست است. درختانی که سال‌ها در مسیر طبیعی سیلاب رشد کرده‌اند، ممکن است هنگام وقوع سیلاب از ریشه کنده شوند و همراه جریان آب حرکت کنند، اما این موضوع به معنای آن نیست که جنگل عامل ایجاد سیلاب بوده است.»

عبادی ادامه داد: «میان بارش، جنگل، پوشش گیاهی و سیلاب یک رابطه طبیعی وجود دارد و نمی‌توان یکی را به‌صورت منفرد، علت دیگری دانست. در عین حال، تخریب پوشش گیاهی، از بین رفتن پوشش مرتعی در بالادست و تغییر وضعیت اراضی کوهستانی می‌تواند در تشدید روان‌آب و سیلاب مؤثر باشد.»

او درباره ریشه این برداشت‌های نادرست توضیح داد: «دو دیدگاه درباره نحوه مدیریت جنگل‌های مازندران بین بدنه اجرایی و دانشگاهی و همچنین جریان‌های محیط‌زیستی وجود دارد. یک نگاه بر «اقتصاد جنگل» و استفاده اقتصادی از منابع جنگلی تأکید دارد؛ یعنی جنگل باید بتواند از طریق بهره‌برداری درآمد ایجاد کند و بخشی از این درآمد نیز صرف حفاظت از آن شود. در این رویکرد، برداشت برخی درختان و مدیریت جنگل با هدف تولید چوب و سامان‌دهی جنگل مورد توجه قرار می‌گیرد. در مقابل، نگاه اکولوژیک نیز وجود دارد که جنگل را یک اکوسیستم می‌داند و ارزش آن را صرفاً در تولید چوب و درآمد اقتصادی خلاصه نمی‌کند. از این منظر، جنگل مجموعه‌ای از روابط میان خاک، پوشش گیاهی، جانوران، حشرات، درختان زنده و درختان افتاده است و هرگونه مداخله انسانی می‌تواند این تعادل را تحت تأثیر قرار دهد.»

به گفته او، حتی درختان شکسته و افتاده نیز بخشی از اکوسیستم جنگل هستند. این درختان با باقی ماندن در جنگل، به زیستگاه حشرات و موجودات دیگر تبدیل می‌شوند، در فرایند تجزیه مواد آلی نقش دارند و مواد غذایی آنها دوباره به چرخه طبیعت بازمی‌گردد: «بنابراین نباید جنگل طبیعی را با باغ یا فضای سبز شهری مقایسه کرد که در آن درختان اضافی، بیمار یا خشک‌شده حذف می‌شوند.»

عبادی یادآور شد: «طبیعت در طول میلیون‌ها سال، بدون دخالت انسان توانسته خود را با تغییرات مختلف سازگار کند و چرخه‌های طبیعی خودتنظیم داشته باشد. از این منظر، دخالت انسان در جنگل باید با احتیاط و بر مبنای حفظ کارکرد اکوسیستمی آن صورت گیرد.»

او با اشاره به قانون برنامه هفتم توسعه گفت: «در این قانون محدودیت‌هایی برای بهره‌برداری از جنگل‌ها در نظر گرفته شده است. حتی درباره برداشت درختان شکسته و افتاده نیز بحث‌هایی وجود داشته، با این حال تلاش‌هایی برای تغییر این محدودیت‌ها مطرح شده است. مسئله اصلی این است که جنگل نباید صرفاً به‌عنوان یک منبع چوب دیده شود. کارکردهای اکولوژیک جنگل، از حفاظت خاک و تنظیم آب گرفته تا حفظ تنوع زیستی، باید در سیاست‌گذاری‌های مربوط به منابع طبیعی در اولویت قرار گیرد.»

نقش سکونتگاه‌ها در افزایش خسارت

دبیرکل تشکل‌های محیط‌زیستی مازندران با بیان اینکه بخشی از خسارت‌های سیلاب به نحوه استقرار سکونتگاه‌ها و فعالیت‌های انسانی بازمی‌گردد، گفت: «بسیاری از آبادی‌ها در گذشته بر اساس شناختی نسبی از مسیر رودخانه و نیاز به دسترسی به آب شکل گرفته‌اند، اما در ادامه توسعه سکونتگاه‌ها و ساخت‌وسازها به مناطقی گسترش یافته که باید مسیر عبور آب باقی می‌ماند.»

عبادی با اشاره به تمرکز خسارت‌ها در مناطق پایین‌دست و روستاهای نزدیک جلگه افزود: «بارش‌هایی که از ارتفاعات و مناطق جنگلی و کوهستانی به سمت پایین حرکت می‌کنند، در نهایت در همین مناطق تمرکز می‌یابند. بنابراین هرچه سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های انسانی بیشتر در مسیر طبیعی آب قرار گرفته باشند، احتمال خسارت نیز افزایش می‌یابد. به‌جای آنکه تصور کنیم می‌توان سیلاب را به‌طور کامل مهار کرد، باید بر کاهش خسارت و سازگاری با فرایندهای طبیعی تمرکز کنیم.»

آبخیزداری، نسخه مهار سیلاب نیست

عبادی درباره اقداماتی مانند آبخیزداری در کاهش سیلاب‌ها گفت: «نباید درباره میزان توان این اقدامات در جلوگیری از سیلاب اغراق کرد. سازه‌های آبخیزداری مانند بندها و آبگیرها ممکن است در کوتاه‌مدت اثرگذار باشند، اما نمی‌توان از آنها انتظار داشت که برای همیشه مسیر سیلاب را مسدود کنند.

این سازه‌ها در طول چند سال ممکن است با رسوب پر شوند و کارایی اولیه خود را از دست بدهند و دوباره نیازمند لایروبی یا اقدامات نگهداری باشند.

بنابراین آبخیزداری می‌تواند بخشی از راهکار مدیریت سیلاب باشد، اما راه‌حل مطلق برای حذف سیلاب نیست.»

او با بیان اینکه مسئله اصلی باید کاهش آسیب‌پذیری در برابر سیلاب‌ها باشد، گفت: «هرگونه توسعه شهری و روستایی، ساخت‌وساز و اجرای پروژه‌های عمرانی باید با ملاحظات محیط‌زیستی و ویژگی‌های طبیعی منطقه هماهنگ شود، نه اینکه ابتدا توسعه انجام شود و پس از وقوع خسارت، تلاش شود با اقدامات اصطلاحاً درمانی پیامدهای آن جبران شود.»