«دوره ابتدایی، دوره طلایی تربیت است و نباید ظرفیت و انرژی مدارس صرف فعالیت‌های ویترینی شود.» این را «رضوان حکیم‌زاده»، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش‌وپرورش، در دفاع از «طرح حامی» گفته است؛ طرحی که چهارمین دوره برگزاری آن در خوزستان اخیراً به پایان رسیده، در حالی که انتقادها از اجرای صوری آن مطرح شده است. به گفته منتقدان، این طرح فقط روی کاغذ اجرا شده و خروجی قابل‌قبولی نداشته است. «طرح حمایت آموزشی مستمر یادگیرندگان» موسوم به «طرح حامی»، یکی از برنامه‌های حمایتی وزارت آموزش‌وپرورش برای جبران افت تحصیلی و تقویت یادگیری دانش‌آموزان است که با همکاری مدارس و معلمان داوطلب اجرا می‌شود. این طرح رایگان است و شامل دانش‌آموزانی می‌شود که در ارزشیابی درس‌های فارسی، ریاضی و علوم، نتایج «نیازمند به تلاش بیشتر» یا «قابل‌قبول» کسب کرده‌اند.

معاونت آموزش ابتدایی وزارت آموزش‌وپرورش، شیوه‌نامه اجرایی «طرح حامی» را ۱۷ تیرماه برای اجرا به ادارات کل آموزش‌وپرورش استان‌ها ابلاغ کرد. براساس اعلام این وزارتخانه، «طرح حامی» در راستای تحقق اهداف سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، اجرای برنامه هفتم پیشرفت و سیاست‌های وزارت آموزش‌وپرورش در زمینه ارتقای کیفیت یادگیری و توسعه عدالت آموزشی و تربیتی اجرا می‌شود. در این شیوه‌نامه همچنین بر نظارت مستمر بر فرایند اجرا، ارزشیابی منطقه‌ای از دانش‌آموزان تحت پوشش در پایان دوره، با هدف بررسی میزان بهبود یادگیری و سنجش اثربخشی برنامه، تأکید شده است.

با این حال، برخی معلمان و فعالان حوزه آموزش‌وپرورش در خوزستان از آمارسازی برخی مدارس در «طرح حامی» خبر می‌دهند. آموزش‌وپرورش خوزستان، آن‌طور که اعلام کرده است، به‌عنوان پیشنهاددهنده و دبیرخانه ملی، قرار بود این طرح را امسال از ۶ تیر تا پایان مردادماه در ۳۸۶ پایگاه آموزشی برگزار کند. گزارش‌ها از برخی مدارس، به‌ویژه در اهواز، اما از اجرا نشدن طرح حکایت دارد؛ این در حالی است که مدیران آموزش‌وپرورش خوزستان آن را طرحی موفق معرفی کرده‌اند. چنان‌که «ناصر علی‌فر»، مدیرکل آموزش‌وپرورش خوزستان، ۱۷ مردادماه در گفت‌وگو با ایرنا، شاخص‌های آماری را نشان‌دهنده موفقیت این طرح در استان اعلام کرد و گفت اجرای آن باعث رشد قابل‌توجه نرخ گذر از پایه ششم به هفتم در استان شده است.

طرح شکست‌خورده

خوزستان در رتبه نخست استان‌های دارای جمعیت حاشیه‌نشین کشور قرار دارد؛ وضعیتی که حاصل هشت سال جنگ تحمیلی است. هم‌زمان، آموزش‌وپرورش این استان سال‌هاست که در رده‌های آخر کشوری جا خوش کرده است. حالا، باز هم در سایه جنگی دوباره، مشکلات تحصیل کودکان مناطق حاشیه اهواز و بسیاری از روستاها و شهرستان‌های کم‌برخوردار دوچندان شده است. چنان‌که اغلب این دانش‌آموزان به‌دلیل نداشتن موبایل و تبلت، مشکلات شبکه شاد یا نبود اینترنت، نتوانستند در کلاس‌های غیرحضوری و آنلاین شرکت کنند و برخی مدارس مناطق کم‌برخوردار نیز به‌ناچار کلاس‌ها را در حسینیه یا مسجد برگزار کردند. گزارش‌ها حاکی است، برخلاف شعارها، «طرح حامی» هم نتوانسته است عدالت آموزشی را برای دانش‌آموزان این مناطق فراهم کند.

مدیر دبستان دخترانه‌ای در یکی از مناطق حاشیه اهواز به «پیام ما» می‌گوید: «طرح حامی در ظاهر اجرا شد و بنا بر دستور به مدیران، آمار دانش‌آموزان را دادیم، ولی عملاً هیچ کلاسی تشکیل نشد. مدیران بالاتر اعلام کردند باید اجرا کنید، ما هم اجرا کردیم؛ اما در واقع، طرح نتیجه‌ای نداشت و عملاً با شکست مواجه شده است.»

او که نخواست نامش در این گزارش ذکر شود، اجرای دیرهنگام طرح و استقبال‌نکردن خانواده‌ها از آن را از جمله دلایل عدم موفقیت طرح عنوان می‌کند: «طرح از اوایل تیرماه شروع شد که خیلی دیر بود. کارنامه بچه‌ها را داده بودیم و مدرسه عملاً تعطیل شده بود. دانش‌آموزی که چند ماه است به‌خاطر آموزش غیرحضوری به مدرسه نیامده و در کارنامه‌اش «قابل‌قبول» قید شده، دیگر در این هوای گرم برای کلاس جبرانی به مدرسه نمی‌آید. بااین‌حال، همه می‌دانیم سطح تحصیلی دانش‌آموزان در مناطق حاشیه پایین‌تر از سایر مناطق است و سطح عملکردی «قابل‌قبول» در این منطقه، معادل «نیاز به تلاش» در محله‌های دیگر است. این طرح برای برخی معلم‌ها هم به‌صرفه نبود. اگرچه به‌دلیل اینکه مدرسه ما در منطقه محروم قرار داشت، بسیاری از همکاران خیر از مناطق دیگر داوطلبانه مشارکت کردند، ولی دانش‌آموزان نیامدند.»

این دبستان دخترانه بیش از ۱۵۰ دانش‌آموز در سطح «قابل‌قبول» و «نیازمند تلاش» دارد. اگرچه گفته می‌شود این آمارها واقعی نیست و معلمان از ترس اینکه در ارزیابی‌ها نمره خوبی نگیرند، به بچه‌ها نمره قبولی می‌دهند.

او ادامه می‌دهد: «کرایه‌های رفت‌وآمد برای دانش‌آموزان گران است و شرایط جنگی هم مزید بر علت بود. برای بچه‌هایی که از قشر ضعیف جامعه هستند، بسیار سخت است که از مناطق اطراف به پایگاه‌های طرح بیایند. حتی دانش‌آموزانی که خانه‌شان نزدیک‌تر است، باز هم امکان حضور نداشتند و خانواده‌ها هم تمایلی نشان ندادند. می‌گفتند در ایام تعطیل و این هوای گرم، نمی‌توانیم بچه‌ها را صبح زود از خواب بیدار کنیم. از سوی دیگر، امکانات مدارس حاشیه ناچیز است و کولرهای مدرسه خراب‌اند و جوابگوی این هوای گرم تابستان نیستند. علاوه بر این، معلم‌هایی که داوطلبانه آمدند، با توجه به اینکه با محیط و ضعف‌های دانش‌آموزان آشنا نبودند، نمی‌توانستند اثر چندانی داشته باشند و در یکی دو ماه، آن هم دو روز در هفته، نمی‌شود معجزه کرد. اگر طرح در فروردین یا اردیبهشت، با حضور معلمان همان مدرسه اجرا می‌شد، امکان نتایج بهتر وجود داشت؛ چون هوا خنک‌تر بود و مدارس هنوز تعطیل نشده بودند. ما نقاط ضعف طرح را به مدیران اعلام کردیم، اما توجهی نکردند و نتیجه این شد که دانش‌آموزان نیامدند و کلاس‌ها دایر نشد.»

آمارسازی مدارس

معلم یک دبستان پسرانه در یکی از مناطق حاشیه‌ای جنوب‌غرب اهواز نیز در گفت‌وگو با «پیام ما»، اجرا نشدن «طرح حامی» را تأیید می‌کند: «تا جایی که اطلاع داریم، طرح در پایگاه ما و پایگاه‌های اطرافمان اصلاً اجرا نشد. طرح کاملاً صوری بود و آمارهایی که از حضور دانش‌آموزان داده شده بود، واقعیت نداشت.»

او تصریح می‌کند: «معلمان مدرسه ما در این طرح همکاری نکردند و معلمان داوطلب سایر مناطق دعوت شدند. در نهایت، کلاس‌ها به‌صورت مجازی با پنج، شش دانش‌آموز برگزار شد؛ اما آمارهایی که اعلام شد، برخلاف واقعیت بود و نشان می‌داد طرح کاملاً اجرا شده و کلاس‌ها صددرصد حضوری برگزار شده‌اند. مشخص است که با این شرایط، طرح موفق نخواهد بود؛ چون نه دانش‌آموزان به مدرسه آمدند و نه معلمان.»

او می‌گوید: «در این هوای گرم تابستان اهواز، با کلاس‌های بدون کولر و هزینه‌های بالای کرایه، کاملاً قابل پیش‌بینی بود که والدین از فرستادن بچه‌هایشان به مدرسه خودداری کنند.»

معرفی ۴۱ هزار دانش‌آموز لازم‌توجه

«سیده فرانک موسوی»، معاون آموزش ابتدایی اداره‌کل آموزش‌وپرورش خوزستان، اما این انتقادها را رد می‌کند و به «پیام ما» می‌گوید: «با وجود شرایط خاص ماه‌های گذشته، نمی‌توان انتظار داشت طرح در تمام پایگاه‌ها و همه روزها با شرایط یکسان اجرا شده باشد. محدودیت‌های ناشی از شرایط جنگی، نگرانی خانواده‌ها، محدودیت حضور معلمان در برخی مناطق و تفاوت میزان مشارکت دانش‌آموزان، از جمله عواملی بود که بر روند اجرای برنامه تأثیر گذاشت. با وجود این، استمرار فعالیت‌های آموزشی و تلاش برای جلوگیری از ایجاد وقفه در فرایند یادگیری دانش‌آموزان، به‌ویژه در شرایط بحرانی، از اولویت‌های آموزش‌وپرورش بوده است.»

او از عملکرد «طرح حامی» در خوزستان دفاع می‌کند و می‌گوید: «هدف اصلی اجرای طرح، تحقق عدالت آموزشی، جبران کاستی‌های یادگیری و تثبیت آموخته‌های دانش‌آموزان لازم‌توجه است. تجربه چهار ساله اجرای این طرح در استان نشان می‌دهد که نرخ تکرار پایه در میان دانش‌آموزان تحت پوشش، کاهش محسوسی داشته است.»

به گفته او، «تابستان امسال بیش از ۴۱ هزار دانش‌آموز برای بهره‌مندی از طرح معرفی شده‌اند و حدود ۲ هزار و ۴۰۰ معلم نیز به‌صورت داوطلبانه در اجرای برنامه مشارکت داشته‌اند و در مناطقی که امکان حضور معلم فراهم نبوده، آموزش‌ها به‌صورت مجازی و از طریق شبکه شاد دنبال شده است.»

موسوی تأکید می‌کند که در بازدید از پنج پایگاه «طرح حامی» در مدارس «نور» در ملاشیه، «عقیل»، «پروین اعتصامی» و «احرار یک و دو» در ناحیه یک اهواز، شاهد برگزاری حضوری کلاس‌ها بوده است. او می‌گوید: «براساس برنامه، کلاس‌های طرح تا ۳۱ مردادماه در روزهای دوشنبه و چهارشنبه برگزار شد و از یکم تا پانزدهم شهریورماه نیز دانش‌آموزان توسط معلم خود مورد حمایت و آموزش مجدد قرار گرفتند و در پایان تابستان وضعیت یادگیری آنان ارزیابی خواهد شد. همچنین برنامه‌ریزی شده است حمایت آموزشی از این دانش‌آموزان در طول سال تحصیلی نیز ادامه یابد و پنجشنبه‌ها، در قالب «پنجشنبه‌های طلایی»، برنامه‌های آموزشی و جبرانی دنبال شود.»

به گفته او، «این طرح در سال‌های نخست با عنوان «جهش کیفیت و عدالت آموزشی» اجرا شد و با توجه به تجربه و نتایج حاصل از آن، در ادامه در قالب طرح ملی حامی توسعه یافت. کاهش محسوس نرخ تکرار پایه می‌تواند از مهم‌ترین دستاوردهای استمرار حمایت‌های آموزشی از دانش‌آموزان هدف باشد. ارزیابی دقیق‌تر میزان اثربخشی طرح نیز پس از آغاز سال تحصیلی و بررسی عملکرد آموزشی دانش‌آموزان انجام خواهد شد.» معاون آموزش‌وپرورش خوزستان، بخش مهمی از ظرفیت اجرایی «طرح حامی» را بر پایه مشارکت داوطلبانه معلمان و همراهی خیران می‌داند: «اعتبار اختصاص‌یافته در سال جاری برای تقدیر از معلمان مشارکت‌کننده در نظر گرفته شده است. امیدواریم با پیش‌بینی اعتبارات مناسب در سال‌های آینده، امکان توسعه کمی و کیفی این طرح و حمایت مؤثرتر از دانش‌آموزان فراهم شود.»

هزینه‌های گران؛ مدارس فقیر

«مؤسسه خیریه ندای کرامت انسانی» در سال‌های اخیر در مناطق حاشیه‌ای و کم‌برخوردار اهواز، همچون محله‌های ملاشیه، سیاحی، عین‌دو و گلدشت در غرب اهواز و محله‌های منبع‌آب و حصیرآباد در شرق اهواز، فعالیت آموزشی داشته و بسیاری از دانش‌آموزان این مناطق را تحت پوشش قرار داده است. «عارف عباسی»، مدیر «مؤسسه خیریه ندای کرامت انسانی»، به «پیام ما» می‌گوید: «با پیگیری‌ها و تماس‌هایی که با تعدادی از مدیران و معلمان همکار این مؤسسه در مناطق تحت پوشش گرفته شد، آن‌ها اعلام کردند که طرح حامی موفق نبوده و در مناطق حاشیه‌ای عملاً اجرا نشده است. آموزش‌وپرورش در واقع این طرح را روی کاغذ اجرا کرد و خروجی قابل‌قبولی نداشت و عملاً دانش‌آموزان ضعیف نتوانستند بهره‌ای از آن ببرند. به‌طور مثال، با وجود اینکه دانش‌آموزان را معرفی کردند، در بسیاری از جاها، از جمله محله‌های کیان، مانند مدارس احرار و عقیل، و ملاشیه، مانند مدرسه نور، کلاس‌ها اصلاً تشکیل نشده است.»

عواملی که عباسی برای عدم موفقیت «طرح حامی» برمی‌شمارد، همان عواملی است که کادر آموزشی نیز بر آن تأکید کرده‌اند: «مدارسی که به‌عنوان پایگاه انتخاب شده بودند، از محل سکونت بسیاری از دانش‌آموزان دور بودند و والدین این امکان را نداشتند که در شرایط گرمای هوا، بچه‌هایشان را دو، سه ساعت به منطقه دیگری ببرند. این خانواده‌ها توان تأمین هزینه‌ها را ندارند و نمی‌توانند کرایه رفت‌وبرگشت را بپردازند. علاوه بر این، مدارس در مناطق کم‌برخوردار امکانات کافی، کولر و سیستم سرمایشی ندارند؛ به همین دلیل، در تابستان اهواز امکان برگزاری کلاس‌ها بدون کولر وجود ندارد. این مسئله را نیز نمی‌توان نادیده گرفت که معلم‌های این مدارس از مشارکت در طرح شانه خالی کردند و از اجرای آن استقبال نکردند. همکاران ما می‌گویند برخی از معلم‌ها به همه دانش‌آموزان، در هر سطحی، نمره قابل‌قبول می‌دهند تا مجبور نشوند تعطیلات تابستان خود را برای تشکیل دوباره کلاس‌ها اختصاص دهند و تنها دانش‌آموزانی را معرفی کردند که چند ماه در سال تحصیلی حاضر نشدند و در کلاس‌های آنلاین غیبت داشتند. به‌طور کلی می‌توان گفت آموزش‌وپرورش فقط پایگاه‌ها را مشخص کرده و دیگر پشت سرش را نگاه هم نکرده است تا ببیند این طرح چگونه اجرا می‌شود.»

او می‌گوید: «دانش‌آموزان تحت پوشش این مؤسسه، سال تحصیلی گذشته را در شرایط سختی گذراندند و برای حضور در کلاس‌های آنلاین واقعاً دچار مشکل بودند؛ چون گوشی موبایل و تبلت نداشتند. ما خیلی تلاش کردیم از شرکت‌های استانی کمک بگیریم، اما در نهایت توانستیم ۳۰ عدد گوشی و تبلت تهیه کنیم که برای دانش‌آموزان کافی نبود. در اغلب خانواده‌های این مناطق، یک گوشی کهنه به‌زور پیدا می‌شود که آن هم در اختیار پدر خانواده است؛ بسیاری از آن‌ها زباله‌گرد هستند. یا گوشی در اختیار مادر خانواده است که در منازل کارگری می‌کند و کودکان امکان دسترسی به گوشی برای شرکت در کلاس‌ها را ندارند. با توجه به اینکه احتمال ادامه کلاس‌های غیرحضوری وجود دارد، اگر این شرایط در سال تحصیلی پیش‌رو ادامه پیدا کند، این دانش‌آموزان واقعاً از نظر درسی دچار عقب‌ماندگی غیرقابل‌جبران می‌شوند و استانداری و آموزش‌وپرورش باید برای آن‌ها فکر اساسی کنند.»