شهریورماه به نیمه رسیده و دو هفته تا بازگشایی مدارس باقی مانده است. اگرچه سخنگوی وزارت آموزش و پرورش اعلام کرده است که مدارس اول مهرماه به‌صورت حضوری بازگشایی می‌شوند، همچنان اماواگرهایی درباره تداوم آموزش حضوری و احتمال مجازی‌شدن آن وجود دارد. از سوی دیگر، با نزدیک‌شدن به آغاز سال تحصیلی، موضوع تأمین هزینه‌های جاری مدارس، دریافت کمک‌های مالی از خانواده‌ها و وضعیت معیشتی معلمان، بار دیگر به یکی از چالش‌های نظام آموزش و پرورش تبدیل شده است.

بازگشایی حضوری و افزایش نرخ حق‌التدریس

«علی فرهادی»، سخنگوی وزارت آموزش و پرورش، روز شنبه چهاردهم شهریورماه با تأکید بر بازگشایی کامل مدارس به‌صورت حضوری از اول مهرماه گفت: «در حدود ۱۲۵ هزار مدرسه دولتی و غیردولتی فعالیت خود را برای تحقق اهداف سند تحول بنیادین و اسناد بالادستی نظام تعلیم و تربیت شروع خواهند کرد.»

به گزارش «پیام ما» و به نقل از «ایلنا»، سخنگوی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به اهمیت حفظ تعادل نیروی انسانی در مدارس اظهار کرد: «نرخ حق‌التدریس معلمان شاغل و بازنشسته از اول مهرماه به‌صورت چشمگیری افزایش پیدا می‌کند. ضمن اینکه معلمان بازنشسته ذخیره عظیم نیروی انسانی هستند و با توجه به مصوبه سران قوا، امکان ۲۴ ساعت تدریس در هفته برای این عزیزان فراهم شده است.»

فرهادی یادآور شد: «قاعده‌ای که پیش‌تر به‌صورت توافقی برای معلمان عزیزی که بازنشستگی خود را به درخواست وزارتخانه به تعویق می‌انداختند اجرا می‌شد، اکنون به قانون تبدیل شده است. بر این اساس، تمامی این عزیزان یک ماه پاداش خدمت دریافت خواهند کرد که این رقم در مناطق محروم به یک ماه و نیم افزایش می‌یابد.»

سخنگوی وزارت آموزش و پرورش از در نظر گرفتن «فوق‌العاده خاص» برای معلمانی که در شرایط سخت خدمت می‌کنند، خبر داد و گفت: «برای معلمانی که در روستاهای نیازمند بیتوته، مناطق عشایری و یا روستاهای بسیار دورافتاده تدریس می‌کنند و تعدادشان حدود ۴۰ هزار نفر است، فوق‌العاده خاص در نظر گرفته شده است که از مهرماه پرداخت خواهد شد تا بخشی از سختی‌های کار این عزیزان جبران شود.»

به‌رغم این گفته‌ها، یک فعال فرهنگی با انتقاد از رویه آموزش و پرورش برای بهبود وضعیت معیشت معلمان، آن را «مسکن‌درمانی» خواند و درباره تداوم آموزش حضوری مدارس نیز ابراز تردید کرد.

شعاری بزرگ

«علی بهشتی‌نیا»، معلم و کارشناس آموزش و پرورش، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره وعده افزایش حق‌التدریس معلمان گفت: «این شعار بزرگی است، اما روی کاغذ. در عمل درصد قابل‌توجهی از معلمان اصلاً حق‌التدریس ندارند که افزایش آن بتواند تأثیر مستقیمی بر درآمدشان داشته باشد. از سوی دیگر، توزیع امکان حق‌التدریس در مناطق مختلف کشور یکسان نیست و در برخی شهرهای بزرگ ممکن است فرصت بیشتری برای استفاده از حق‌التدریس وجود داشته باشد، درحالی‌که در بسیاری از شهرهای کوچک چنین امکانی محدود است.»

او با اشاره به سابقه طولانی مسئله معیشت معلمان گفت: «چهل سال است که مسئله معیشت معلمان مطرح است و این درد هنوز درمان نشده است. سطح دریافتی معلمان با میزان مسئولیت و انتظاراتی که از آنها وجود دارد، تناسب ندارد. وعده‌های متعدد هم درباره بهبود وضعیت معیشتی دیگر نمی‌تواند اعتماد معلمان را جلب کند.»

به گفته این فعال فرهنگی، کاهش قدرت خرید معلمان تنها یک مسئله اقتصادی نیست و مستقیماً بر کیفیت آموزش و انگیزه نیروی انسانی اثر می‌گذارد: «انتظارات از معلمان بسیار بالاست، اما معیشت آنها بسیار پایین است. وقتی این دو با هم تناسب نداشته باشند، طبیعی است که انگیزه هم کاهش پیدا کند.»

اعتماد ازدست‌رفته

بهشتی‌نیا با تأکید بر اینکه آموزش و پرورش برای حل این مشکل نیازمند افزایش جدی منابع مالی است و نمی‌توان مسئله معیشت معلمان را با وعده‌ها و اقدامات مقطعی حل کرد، گفت: «یکی از فرصت‌هایی که در سال‌های گذشته برای بازگرداندن اعتماد معلمان به شغل خود وجود داشت، از دست رفته است. زمانی معلمان نسبت به حرفه خود احساس تعلق و باور بیشتری داشتند، اما امروز بسیاری از آنها نسبت به وعده‌های مسئولان درباره بهبود شرایط شغلی و معیشتی بی‌اعتماد شده‌اند. معلمی دیگر برای بسیاری از معلمان به یک شغل موردعلاقه نیست و بخش قابل‌توجهی از ذهن آنها بیشتر درگیر مسائل معیشتی و گذراندن زندگی است.»

بلاتکلیفی آموزش و پرورش

این کارشناس آموزش و پرورش همچنین درباره نحوه برگزاری کلاس‌ها در سال تحصیلی جدید گفت: «اعلام اینکه مدارس به‌صورت حضوری آغاز می‌شوند، لزوماً به معنای تداوم آموزش حضوری در تمام سال تحصیلی نیست. با توجه به شرایط کشور و تحولات غیرقابل‌پیش‌بینی، نمی‌توان با قطعیت درباره نحوه ادامه فعالیت مدارس اظهارنظر کرد. حتی مسئولان آموزش و پرورش نیز ممکن است نتوانند از هم‌اکنون درباره شرایط ماه‌های آینده پیش‌بینی دقیقی داشته باشند.»

بهشتی‌نیا تصریح کرد: «من نمی‌توانم قاطعانه بگویم مدارس حضوری هستند یا مجازی، اما می‌توانم قاطعانه بگویم که در آموزش و پرورش بلاتکلیفی وجود دارد. وقتی نمی‌دانیم چه اتفاقی قرار است بیفتد، نمی‌توانیم برای ماه‌های آینده برنامه مشخصی داشته باشیم. این بلاتکلیفی برای خانواده‌ها و دانش‌آموزان آزاردهنده است.»

بهشتی‌نیا با بیان اینکه این احتمال وجود دارد که مدارس در آغاز سال تحصیلی فعالیت خود را به‌شکل حضوری شروع کنند، اما در ادامه به‌دلیل شرایط روز تغییرات دیگری رخ دهد، اظهار کرد: «مهم‌ترین مسئله در شرایط فعلی، ایجاد امکان برنامه‌ریزی برای دانش‌آموزان، خانواده‌ها و معلمان است، چراکه استمرار بلاتکلیفی درباره نحوه آموزش، در کنار مشکلات اقتصادی مدارس و وضعیت نامناسب معیشتی معلمان، فشار مضاعفی بر نظام آموزشی وارد می‌کند.»

والدین، ناجی اعتبار مدارس

تنها مسئله معیشت معلمان یا نحوه فعالیت مدارس نیست که این روزها به‌عنوان یک نگرانی مطرح شده است. هزینه‌های مدرسه، وضعیت اقتصادی والدین برای تأمین این هزینه‌ها، تخصیص‌نیافتن سرانه مدارس برای پوشش هزینه‌های جاری و دریافت مبالغی از والدین، از دیگر چالش‌های این روزهای آموزش در کشور است.

بهشتی‌نیا با بیان اینکه قانون اساسی، آموزش پایه در کشور را رایگان اعلام کرده است، گفت: «هرگونه دریافت مبلغی از والدین در مدارس دولتی خلاف قانون است. با این حال، مدیر مدرسه باید هزینه آب، برق، گاز و سایر هزینه‌های جاری مدرسه را تأمین کند، اما وقتی آموزش و پرورش سرانه کافی در اختیار مدرسه قرار نمی‌دهد، مدیر ناچار می‌شود برای تأمین اعتبار به خانواده‌ها مراجعه کند. اما حتی اگر مبالغ دریافت‌شده صرف هزینه‌های جاری مدرسه شود، این موضوع نمی‌تواند دریافت پول از خانواده‌ها را توجیه کند. مدارس دولتی باید منابع موردنیاز خود را از آموزش و پرورش دریافت کنند و مسئولیت تأمین بودجه مدارس بر عهده این وزارتخانه است.»

هزینه‌های میلیونی تحصیل

این کارشناس حوزه آموزش با اشاره به هزینه‌های تحصیل دانش‌آموزان گفت: «هزینه خانواده‌ها تنها به مبالغی که ممکن است در مدرسه دریافت شود، محدود نمی‌شود و هزینه‌هایی مانند تهیه لباس، کتاب، دفتر، لوازم‌التحریر و سرویس مدارس نیز به آنها تحمیل می‌شود.»

به گفته او، مجموع این هزینه‌ها برای برخی خانواده‌ها می‌تواند به ده‌ها میلیون تومان در سال برسد و همین مسئله فشار اقتصادی قابل‌توجهی بر خانواده‌ها وارد می‌کند.
به گفته بهشتی‌نیا، در شرایطی که مدارس با کمبود منابع مالی مواجه هستند، آموزش و پرورش باید سهم خود را از بودجه عمومی افزایش دهد: «آموزش و پرورش باید منابع بیشتری داشته باشد. اگر قرار است مشکلات مدارس حل شود، باید اعتبار کافی در اختیار این وزارتخانه قرار گیرد.»

او با اشاره به شرایط کنونی اقتصادی کشور تأکید کرد: «دولت و مجلس می‌توانند با بازنگری در نحوه تخصیص بودجه، منابع بیشتری را به آموزش و پرورش اختصاص دهند. بخشی از اعتبارات نهادهایی که نقش مستقیم و ضروری در روند آموزشی کشور ندارند، می‌تواند در صورت امکان به حوزه آموزش اختصاص پیدا کند.»