چندین سال است که هم‌زمان با روزهای پایانی تابستان و آغاز پاییز، بسیاری از مردم در تدارک تهیه و تزریق واکسن آنفلوآنزا هستند تا خود را در برابر سویه‌های جدید این بیماری مسری واکسینه کنند و مقاومت بدنشان را در برابر آن افزایش دهند. طی سال‌های اخیر، تهیه و تدارک این واکسن همواره با مشکلاتی روبه‌رو بوده است؛ اگرچه در نهایت، بسیاری از افرادی که خواهان تزریق آن بودند، موفق به تهیه واکسن می‌شدند. اما امسال به نظر می‌رسد این واکسن نیز مانند سایر داروها دچار کمبود شده و تأمین آن با اختلال روبه‌روست.

آنفلوآنزا و چرایی تزریق واکسن

آنفلوآنزا بیماری ویروسی است که در بسیاری از افراد با علائم موقتی و قابل‌کنترل همراه است و پس از چند روز و با رفع این علائم، فرد مبتلا بهبود می‌یابد. اما در گروه‌های آسیب‌پذیر، مانند سالمندان، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای، کودکان و زنان باردار، آنفلوآنزا می‌تواند به بیماری شدید و حتی بستری‌شدن در بیمارستان منجر شود. ازاین‌رو، واکسن آنفلوآنزا با آماده‌کردن سیستم ایمنی بدن در برابر سویه‌های این ویروس، یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری از بیماری محسوب می‌شود.

هدف اصلی واکسیناسیون، کاهش احتمال ابتلا و مهم‌تر از آن، کاهش خطر بروز بیماری شدید، عوارض و بستری‌شدن است. به همین دلیل، واکسن برای گروه‌هایی که احتمال بروز عوارض جدی در آنها بیشتر است، اهمیت بیشتری دارد. آنفلوآنزا با سرماخوردگی معمولی تفاوت دارد و می‌تواند در برخی افراد عوارض جدی ایجاد کند. یکی از مهم‌ترین این عوارض، عفونت‌های دستگاه تنفسی، از جمله ذات‌الریه، است. واکسیناسیون می‌تواند احتمال بروز چنین پیامدهایی را کاهش دهد و با کاهش انتقال ویروس، از افراد آسیب‌پذیر جامعه نیز محافظت کند.

برخلاف برخی واکسن‌ها که تزریق آنها می‌تواند ایمنی طولانی‌مدتی ایجاد کند، واکسن آنفلوآنزا باید هر سال تزریق شود. ویروس‌های آنفلوآنزا دائماً در حال تغییر هستند و ترکیب واکسن نیز هر سال براساس ویروس‌هایی که انتظار می‌رود در فصل آینده بیشتر در گردش باشند، به‌روزرسانی می‌شود. از سوی دیگر، سطح ایمنی ایجادشده پس از واکسیناسیون نیز با گذشت زمان کاهش می‌یابد.

نکته دیگر این است که واکسن بلافاصله پس از تزریق، ایمنی کامل ایجاد نمی‌کند و معمولاً حدود دو هفته زمان لازم است تا پاسخ ایمنی مناسب در بدن شکل بگیرد. بنابراین، زمان تزریق نیز اهمیت دارد. به همین دلیل، نهادهای سلامت و متخصصان بیماری‌های عفونی توصیه می‌کنند واکسیناسیون پیش از اوج‌گرفتن فصل سرما و شیوع بیماری‌های تنفسی انجام شود.

اگرچه واکسن آنفلوآنزا تضمین نمی‌کند که فرد به این بیماری مبتلا نشود، می‌تواند از شدت بیماری و بروز اشکال شدیدتر آن بکاهد.

زمان تزریق واکسن

به گفته یک متخصص بیماری‌های عفونی، اثربخشی تقریبی واکسن آنفلوآنزا حدود یک سال است، اما پس از شش ماه از اثربخشی آن تا حدودی کاسته می‌شود. به همین دلیل، بهترین زمان تزریق واکسن موقعی است که اثربخشی آن با اوج شیوع بیماری هم‌زمان باشد.

محمدحسین زمانیان می‌گوید: «با توجه به اینکه ما هر سال پیک شیوع آنفلوآنزا را در آبان تا دی داریم، بهتر است افراد در نیمه شهریور تا نیمه مهر واکسن آنفلوآنزا را تزریق کنند. البته این واکسن در سایر ایام نیز می‌تواند تزریق شود، اما اثربخشی کافی را در ایام پیک بیماری نخواهد داشت.»

به گزارش «پیام ما» و به نقل از ایسنا، زمانیان با بیان اینکه بهتر است همه افراد جامعه واکسن آنفلوآنزا را تزریق کنند، می‌افزاید: «اما با توجه به محدودیت‌هایی که در تعداد واکسن وجود دارد باید برخی از گروه‌ها در اولویت تزریق واکسن باشند. برای نمونه کودکان زیر چهار یا پنج سال و خصوصاً کودکانی که نقص مادرزادی یا اکتسابی سیستم ایمنی دارند، کودکان مبتلا به سرطان و یا آنهایی که شیمی‌درمانی می‌شوند، کودکانی که داروهای نقص سیستم ایمنی مصرف می‌کنند، کودکان دیابتی و کودکانی که مشکلات مادرزادی قلب، ریه، کبد و کلیه دارند باید در اولویت باشند.»

به گفته این پزشک متخصص، بزرگسالان بالای ۶۰ تا ۶۵ سال، زنان باردار، افرادی که نقص سیستم ایمنی دارند، بیماران مبتلا به سرطان، بیماران قلبی‌وعروقی، بیماران دیابتی، افرادی که کورتون با دوز بالا دریافت می‌کنند و کسانی که شاخص توده بدنی آنها بیش از ۴۰ است نیز باید واکسن آنفلوآنزا را تزریق کنند. او می‌گوید: «برای کودکان زیر هشت سال که قبلاً تزریق واکسن آنفلوآنزا نداشتند این واکسن باید دو نوبت و در فاصله چهار هفته تزریق شود و برای کودکان زیر شش سال هم توصیه بر این است که در دو نوبت و در هر نوبت نیم‌دوز تزریق شود.»

موجودی بسیار پایین واکسن

درحالی‌که به گفته این پزشک متخصص، بهترین زمان تزریق واکسن آنفلوآنزا در حال فرارسیدن است، به نظر می‌رسد موجودی این واکسن در کشور بسیار پایین باشد. مشکلات تأمین دارو به‌دلیل جنگ، تحریم و بسته‌شدن مسیرهای دریایی، گریبان واکسن آنفلوآنزا را نیز گرفته است و نهادهای متولی هنوز نتوانسته‌اند نیاز کشور در این حوزه را تأمین کنند.

هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران، درباره تأمین‌نشدن واکسن به ایلنا می‌گوید: «به دلیل مسدودشدن راه‌های ارسال کالا از مدت‌ها پیش و همچنین عدم امکان انتقال ارز، سازمان غذا و دارو نتوانسته است واکسن را به تعداد موردنیاز وارد کشور کند. در نتیجه، تنها تعداد اندکی واکسن وارد شده که آن نیز صرفاً برای مراکز بیمارستانی و مراکز خاص در نظر گرفته شده است.»
او می‌افزاید: «اما برای سایر مردم، تا این لحظه متأسفانه واکسنی وارد نشده است و به‌تدریج زمان را از دست می‌دهیم. براساس اطلاعاتی که در دست دارم، واکسن به‌شکل عمده وارد نشده است و دلیل آن نیز بحث تحریم‌ها و عدم امکان انتقال ارز بوده است. متأسفانه امکان واردات واکسن به تعداد موردنیاز که تقریباً سالانه سه میلیون دوز بوده، فراهم نشده است.»

احمدی ادامه می‌دهد: «امسال نیز به‌دلیل تحریم‌ها و بسته‌شدن مسیرهای ارسال، امکان واردات واکسن فراهم نشده است، مگر آنکه بخواهند آن را به‌شکل فوری وارد کنند که این کار نیز به این سادگی نیست. چراکه برای واردات واکسن، باید شش تا هشت ماه قبل سفارش داده شود تا تولیدکننده بتواند آن را تولید کند؛ زیرا سویه واکسن هر سال تغییر می‌کند و باید براساس ویروس‌های جدید ساخته شود.»

سخنگوی انجمن داروسازان ایران درباره تولید داخلی واکسن آنفلوآنزا نیز توضیح می‌دهد: «واکسن در داخل کشور حتی یک عدد هم تولید نشده است، چون نیاز به ماده اولیه دارد. تولید واکسن در داخل کشور نیازمند پیش‌نیازهایی است که واردات برخی مواد جانبی را ضروری می‌سازد و متأسفانه در این زمینه نیز موفق به واردات نشده‌ایم.»

محدودیت سازمان غذا و دارو

به گفته یک منبع آگاه در سازمان غذا و دارو، سالانه ۳.۵ میلیون دوز واکسن آنفلوآنزا از طریق واردات و تولید داخلی تأمین می‌شود، اما امسال به‌دلیل مشکلات موجود، تنها تعداد بسیار محدودی واکسن تأمین شده است.

این منبع آگاه در گفت‌وگو با «پیام ما» اظهار می‌کند: «از یک سو شرکت‌های خارجی به ما واکسن نمی‌فروشند و از سوی دیگر تولیدکننده‌های داخلی رغبتی برای تولید این واکسن ندارند. از یک سو نگران هستند که مردم تمایلی برای تزریق واکسن ایرانی نداشته باشند و از سوی دیگر، ممکن است در زمان تولید بازار اشباع شود و تاریخ مصرف واکسن‌های آنها بگذرد.»

او توضیح می‌دهد: «واکسن آنفلوآنزا نیز دچار همان مشکلاتی است که سایر اقلام دارویی دارند. اگرچه تعداد محدودی تهیه شده و این سازمان سعی دارد تعداد دیگری را نیز تا پاییز تهیه کند، تمام تلاش سازمان غذا و دارو این است که راه‌های مختلفی را برای تأمین این واکسن پیدا کرده و دوزهای موردنیاز را تأمین کند. اما واقعیت آن است که برخلاف سال‌های گذشته، تعداد واکسن بسیار محدود بوده و باید افراد را برای دریافت آن اولویت‌بندی کرد.»

این مقام سازمان غذا و دارو تأکید می‌کند: «برنامه سازمان غذا و دارو این است که به سمت فرهنگ‌سازی در تزریق این واکسن برود؛ مثلاً تأکید کنیم که همه افراد جامعه به تزریق آن نیاز ندارند و افرادی مانند سالمندان، مادران باردار و بیماران دارای بیماری‌های زمینه‌ای را باید در اولویت تزریق گذاشت.»

جایگاه عدالت در توزیع واکسن

در شرایطی که واکسن آنفلوآنزا کمیاب شده، مشخص نیست آیا تا پایان شهریور یا اواسط مهر، دوزهای موردنیاز تأمین می‌شود یا خیر. مسئله این است که همین تعداد محدود چگونه و براساس چه سازوکاری توزیع می‌شود؟

وقتی ظرفیت واکسیناسیون پاسخ‌گوی نیاز همه نیست، باید سازوکاری شفاف برای توزیع عادلانه وجود داشته باشد تا واکسن، به‌جای آنکه نصیب کسانی شود که دسترسی، توان مالی یا ارتباط بیشتری دارند، در مرحله نخست به سالمندان، زنان باردار، کودکان و بیماران دارای بیماری‌های زمینه‌ای برسد.

سازمان غذا و دارو باید میزان واکسن موجود، سهم مراکز مختلف و اولویت‌های توزیع را به‌طور شفاف اعلام کند و بر روند عرضه آن در داروخانه‌ها و مراکز درمانی نظارت داشته باشد. کمبود واکسن نباید به بازاری برای تبعیض در دسترسی تبدیل شود. در شرایط محدودیت، عدالت در توزیع نه یک انتخاب، بلکه حداقل انتظار از سیاست‌گذاران حوزه سلامت است.