با نزدیک‌شدن به آغاز سال تحصیلی، به‌رغم اعلام وزارت آموزش‌وپرورش مبنی بر بازگشایی حضوری مدارس در اول مهرماه، ابهام درباره فعالیت حضوری یا تداوم آموزش مجازی همچنان وجود دارد؛ مسئله‌ای که به گفته یک فعال فرهنگی، امکان برنامه‌ریزی را از مدارس، معلمان، دانش‌آموزان و خانواده‌های آنها گرفته است. از سوی دیگر، وضعیت معیشتی معلمان، چگونگی تأمین هزینه‌های جاری مدارس و کمبود اعتبار آنها، چالش‌هایی مانند دریافت مبالغی از خانواده‌ها را به همراه داشته است؛ آن‌هم در شرایطی که معیشت بسیاری از خانواده‌ها به‌سختی اداره می‌شود و هزینه‌های جانبی تحصیل، ازجمله لباس، لوازم‌التحریر و سرویس مدارس نیز افزایش یافته است.

|پیام ما| مدتی پیش خبر اجباری‌شدن پیش‌دبستانی منتشر شد. اما در کنار اجباری شدن، خبری از رایگان شدن این پایه تحصیلی نیست. اکثر پیش‌دبستانی‌های کشور خصوصی هستند و مبالغی را دریافت می‌کنند که هر خانواده‌ای از پس پرداخت آن برنمی‌آید. همین امر باعث می‌شود کودکی که به‌دلایل مالی نتوانسته پیش‌دبستانی را بگذراند، مدارک لازم برای ثبت‌نام در کلاس اول را نداشته باشد و نتواند وارد مدرسه شود. حتی اگر به‌هرنحوی موفق به ثبت‌نام شود، از لحاظ تحصیلی از همکلاسی‌های خود عقب‌تر خواهد بود. این موضوع دلیلی شد برای برگزاری رویداد «عدالت آموزشی» ۲۳ مهر در کافه‌کارزار. در این نشست همچنین تعطیلی چهار مدرسه کودکان مهاجر و نبود عدالت آموزشی برای کودکان نیز مورد توجه قرار گرفت. فعالان حوزه کودک امیدوارند این رویداد باعث شود صدایشان شنیده شود؛ صدایی که برای دفاع از حق کودکان این سرزمین بلند شده بود.

بازگشایی مدارس خانواده‌ها را با «هفت‌خوان هزینه‌های تحصیلی» روبه‌رو کرده است؛ از لباس فرم و لوازم‌التحریر گرفته تا سرویس و شهریه مدارس غیرانتفاعی. بررسی‌ها نشان می‌دهد حداقل هزینه یک دانش‌آموز حدود شش تا هفت میلیون تومان است و در مدارس غیرانتفاعی به بیش از ۱۵۰ میلیون تومان می‌رسد.

«لیلا» دستان و چشمانش را می‌دزدد، اما لبخندش را نه. سرش را بالا می‌گیرد و با جسارت می‌گوید: «ما پول ثبت‌نام در مدرسه نداریم، اما من می‌خوام درس بخونم.» او مانند بسیاری دیگر از دختران و پسرانی است که در سال‌های اخیر به‌خاطر اجبار در پرداخت شهریه مدارس دولتی، آن‌هم در منطقه هرندی تهران، با مشکل ثبت‌نام مواجه شده‌؛ اما امسال مشکل دوچندان است. یک مدرسه دولتی دخترانه در مقطع متوسطه در منطقه ۱۲ به‌دلیل اخراج اتباع و کم‌شدن تعداد دانش‌آموزان تعطیل شده و دانش‌آموزان ایرانی برای تحصیل باید به منطقه دیگری بروند؛ جایی که «کوچه‌های ترسناکی» دارد و رفت‌و‌آمد در آن حتی برای مادر لیلا و سایر بزرگسالان دشوار است. اگر هم به آنجا برسند با شهریه ۱۰ میلیون تومانی چه کنند؟ سخنگوی آموزش‌و‌پرورش به «پیام ما» می‌گوید این کار تخلف است و مدارس دولتی نباید شهریه دریافت کنند. اما برخورد مدیران مدارس با این دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان تلخ است. مددکار مؤسسه توانمندسازی «ندای ماندگار» که به آموزش‌و‌پرورش منطقه و بهزیستی رفته و نامه‌نگاری‌های بسیاری انجام داده هم از برخوردها گلایه دارد. این در حالی است که امسال بیش از ۲۰ دانش‌آموز ایرانی و ۳۰ دانش‌آموز اتباع به مؤسسه‌ ندای ماندگار مراجعه کرده‌اند که همگی در پرداخت شهریه مدرسه مشکل دارند. وضعیت سایر مؤسسات حمایتی هم به همین شکل است و حالا نگرانی از ترک تحصیل بچه‌ها در این مناطق بیش از گذشته قوت گرفته است.

رئیس سازمان مدارس و مراکز غیردولتی وزارت آموزش و پرورش گفت که ۲.۵ میلیون دانش‌آموز که حدود ۱۵ درصد دانش‌آموزان کل کشور را تشکیل می‌دهند در حدود ۲۰ هزار مدرسه غیردولتی تحصیل می‌کنند.

در حاشیه تهران، جایی که جاده‌ها و ساختمان‌ها به پایان می‌رسند، کوره‌های آجرپزی همچنان به زندگی دیگری ادامه می‌دهند؛ زندگی‌ای که تحت فرمان اربابان می‌گذرد. در این منطقه، کارگران فصلی از شهرهای مختلف به‌ویژه تربت‌حیدریه و خواف، به همراه خانواده‌هایشان در تابستان به این کوره‌ها مهاجرت می‌کنند. افغان‌ها نیز ساکنان دائمی برخی از این کوره‌ها هستند. مشکلاتی چون فقر، نبود امکانات بهداشتی، دسترسی محدود به آب شیرین و بی‌توجهی به نیازهای کودکان، بخشی از واقعیت تلخ این زندگی است.

نتایج کنکور که آمد، مشخص شد که دیگر نمی‌توان روی تحصیل دولتی سرمایه‌گذاری کرد. تنها ۷ درصد از دانش‌آموزان صاحب‌رتبه در کنکور، محصل مدارس دولتی بودند و مابقی متعلق به مدارس غیردولتی و سمپاد بودند. این نتایج که هرساله تکرار می‌شود، تنها یک معنی دارد و آن اینکه دیگر آموزش دولتی، متضمن موفقیت در تحصیل و آینده نیست. آموزش به‌روزنشده، امکانات کم و همچنین استفاده از معلمانی که اغلب بازنشسته یا در سنین بالا هستند و نتوانسته‌اند تدریس خود را بر اساس آموزش‌های روز به دانش‌آموزان ارائه دهند، نبود عدالت آموزشی و دوربودن فضای فیزیکی و فکری و فرهنگی مدرسه با دانش‌آموزان امروزی، همۀ این‌ها موجب افت دانش‌آموزان در مدارس دولتی شده است. بر اساس آمار آموزش متوسطۀ وزارت آموزش‌وپرورش، ۷۰ درصد دانش‌آموزان در مدارس عادی دولتی مشغول به تحصیل هستند. این نشان می‌دهد این حجم گسترده از دانش‌آموزان، در این مدارس تقریباً بدون متولی رها شده‌اند و کسی به حال آموزش و مدارس دولتی دل نمی‌سوزاند.

در مدارس دولتی اخذ هرگونه وجه به‌استثنای وجوه مربوط به بیمه دانش‌آموزی، هزینه کتب درسی و لباس کار در هنرستان‌ها توسط مدیران مدارس ممنوع است، مدارس هیئت امنایی نیز هنگام ثبت‌نام حق دریافت پول ندارند.

خانواده‌های ایرانی، بهار هرسال چند نگرانی دارند که همۀ آن‌ها درخصوص افزایش تورم و هزینه‌های اساسی است. از خردادماه این نگرانی رنگ‌ جدی‌تری به خود می‌گیرد؛ ایامی که کم‌کم کارنامۀ دانش‌آموزان آماده و ارائه می‌شود و باز موسم ثبت‌نام در مدارس می‌رسد. بخش زیادی از دانش‌آموزان در مدارس دولتی که با جمعیت اشباع -بین حدود ۴۰ نفر یا بیشتر- دانش‌آموز در هر کلاس مواجه‌اند و خانواده‌ها برای ارائۀ کیفیت آموزشی بیشتر و یا دلایل دیگر اقدام به ثبت‌نام فرزندان‌شان در مدارس غیرانتفاعی می‌کنند.

مراسم اختتامیهٔ جایزهٔ دوسالانهٔ مؤسسهٔ دکتر مجتبی معین عصر روز دوشنبه ۳۰ بهمن در محل این مؤسسه و با شرکت جمعی از فعالان اجتماعی و سازمان‌های غیرانتفاعی برگزار شد. در این جایزه پروژه‌های اجتماعی و ابتکارات مدنی سازمان‌ها و تشکل‌ها در دو بخش مستندسازی و نوآوری مورد ارزیابی قرار می‌گیرند.