پاندمی کووید-۱۹ ترسناک‌ترین و مرگبارترین بیماری یک دهه اخیر در جهان بود؛ چنان‌که تا سال ۲۰۲۳ و پایان دوره گزارش‌دهی گسترده به «سازمان جهانی بهداشت»، بیش از هفت میلیون نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست دادند. بااین‌حال، این سازمان تعداد مرگ‌های مستقیم و غیرمستقیم ناشی از این بیماری را حدود ۱۴ میلیون نفر می‌داند. در ایران نیز حدود ۱۴۷ هزار مرگ بر اثر این بیماری ثبت شد. اگرچه این پاندمی چند سالی است پایان یافته، ویروس کرونا همچنان با سویه‌های جدیدی در بسیاری از کشورها در گردش است و هرازگاهی موجب طغیان بیماری در برخی مناطق می‌شود و شرایط هشدارآمیزی را برای شهروندان به وجود می‌آورد. ویروس کرونا شاید مانند چند سال اخیر دیگر توانایی پاندمیک‌شدن را نداشته باشد، اما هم‌زمانی آن با دیگر ویروس‌های تنفسی، مانند انواع آنفلوانزا، می‌تواند خطرات گسترده‌ای برای مردم، به‌ویژه افراد ناتوان، سالمندان، مادران باردار و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای، به وجود آورد. بر همین اساس، شیوع و طغیان این بیماری می‌تواند خطرناک و نگران‌کننده باشد.

هشدار جدید درباره شیوع کرونا در ایران

«علیرضا رئیسی»، معاون وزیر بهداشت، در اواخر هفته گذشته طی نامه‌ای به دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور، با اشاره به آخرین وضعیت گردش ویروس کرونا در کشور، خواستار تشدید فعالیت‌های مراقبتی برای مدیریت این بیماری شد.

رئیسی با اشاره به رصد و پایش مستمر گردش ویروس‌های بیماری‌زای حاد تنفسی در نظام مراقبت بیماری‌های واگیر کشور می‌نویسد: «براساس آخرین یافته‌های نظام مراقبت دیده‌وری آنفلوانزا و کووید-۱۹، روند افزایشی ویروس کووید-۱۹ و عبور شاخص درصد موارد مثبت این بیماری از آستانه هشدار پایین را نشان می‌دهد؛ موضوعی که ضرورت تقویت اقدامات مراقبتی و پیشگیرانه را بیش‌ازپیش مورد توجه قرار داده است.» معاون بهداشت وزارت بهداشت از معاونان بهداشت دانشگاه‌ها و دانشکده‌های علوم پزشکی می‌خواهد برنامه‌های آموزشی، اطلاع‌رسانی و جلب مشارکت سایر دستگاه‌های اجرایی را برای پیشگیری و کنترل عفونت‌های حاد تنفسی در دستور کار قرار دهند. همچنین در این دستورالعمل بر استفاده صحیح از ماسک، به‌ویژه در فضاهای بسته و اماکن تجمعی و پرجمعیت، رعایت آداب تنفسی و سرفه، توجه به اصول خودمراقبتی فردی و اجتماعی و پایش دوره‌ای اماکن تجمعی، از جمله زندان‌ها، آسایشگاه‌ها و مدارس در صورت بازگشایی، از نظر رعایت الزامات بهداشتی تأکید شده است. معاون بهداشت همچنین بر ضرورت بازآموزی و آموزش درباره راه‌های انتقال، انتشار و پیشگیری از بیماری‌های حاد تنفسی واگیر در سطوح تخصصی، فنی و عمومی تأکید می‌کند و آموزش مسئولان و مجریان کاروان‌های زیارتی، تجمعات و مراسم را نیز ضروری می‌داند. براساس تأکید رئیسی، دانشگاه‌های علوم پزشکی باید برای اجرای اقدامات پیشگیرانه از ظرفیت همکاری دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی از طریق کارگروه‌های بهداشت و درمان استانداری‌ها، فرمانداری‌ها و بخشداری‌ها استفاده کنند. همچنین بر بهره‌گیری از ظرفیت رسانه‌های جمعی محلی، از جمله صداوسیما، و استفاده از ظرفیت مساجد، مبلغان مذهبی و روحانیون برای انتقال پیام‌های بهداشتی و پیشگیرانه تأکید شده است. این مقام ارشد «وزارت بهداشت» در نامه خود همچنین بر اجرای نظام مراقبت سندرمیک برای شناسایی به‌موقع و کنترل عفونت‌های حاد تنفسی، در راستای سند مرزبانی زیستی کشور و به‌ویژه در نقاط و پایانه‌های مرزی، تأکید می‌کند. رئیسی با اشاره به ورود به فصل شیوع عفونت‌های حاد تنفسی هشدار می‌دهد: «این شرایط می‌تواند موجب تشدید روند صعودی عفونت‌های تنفسی و همچنین بروز موارد عفونت هم‌زمان با پاتوژن‌های تنفسی شود. بر همین اساس، اجرای مجموعه اقدامات مراقبتی، آموزشی و پیشگیرانه ابلاغ‌شده به دانشگاه‌ها و دانشکده‌های علوم پزشکی سراسر کشور، مورد تأکید ویژه قرار گرفته است.»

وضعیت کرونا در جهان

تازه‌ترین گزارش «سازمان جهانی بهداشت» نشان می‌دهد که اگرچه کرونا دیگر در بسیاری از نقاط جهان در سطح بحران‌های سال‌های نخست همه‌گیری قرار ندارد، این ویروس همچنان در گردش است و در برخی مناطق افزایش فعالیت آن گزارش می‌شود. براساس آخرین گزارش هفتگی «سازمان جهانی بهداشت» که دوم شهریورماه منتشر شده و داده‌های هفته منتهی به اول شهریور را بررسی می‌کند، میزان مثبت‌شدن آزمایش‌های مربوط به کووید-۱۹ در سطح جهان همچنان پایین و نسبتاً پایدار بوده است. بااین‌حال، این سازمان تأکید می‌کند وضعیت ویروس در مناطق و کشورهای مختلف یکسان نیست و در برخی نقاط افزایش فعالیت مشاهده می‌شود. داده‌های تفصیلی‌تر این سازمان برای دوره هشتم تیرماه تا چهارم مردادماه نیز نشان می‌دهد ۵۵ کشور از چهار منطقه «سازمان جهانی بهداشت»، در مجموع ۳۴ هزار و ۲۴۸ مورد جدید ابتلا به کووید-۱۹ را گزارش کرده‌اند. این رقم در دوره ۲۸روزه پیش از آن، ۱۷ هزار و ۷۱۴ مورد بود. در همین بازه، هزار و ۴۳۹ مورد بستری مرتبط با کرونا از ۲۹ کشور و ۷۴ مورد بستری در بخش مراقبت‌های ویژه از ۲۳ کشور گزارش شده است.

تصویری غیرواقعی از گردش ویروس

«سازمان جهانی بهداشت» درعین‌حال هشدار می‌دهد کاهش آزمایش و تغییر نظام گزارش‌دهی کشورها باعث شده است آمار رسمی موارد ابتلا، تصویر کاملی از میزان واقعی گردش ویروس ارائه نکند. «مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا» نیز در آخرین داده‌های خود اعلام کرده‌اند سطح بیماری‌های حاد تنفسی که موجب مراجعه افراد برای دریافت خدمات پزشکی می‌شود پایین است، اما فعالیت کووید-۱۹ در سطح ملی و منطقه‌ای آمریکا روندی افزایشی دارد.

«سیکادا»؛ واریانت جدید کرونا

برخی گزارش‌ها از شیوع واریانت جدیدی از ویروس کرونا در تعدادی از کشورهای آمریکای جنوبی و اروپا حکایت دارند. این سویه جدید ویروس کرونا، به گفته یک اپیدمیولوژیست، عمدتاً برای سالمندان خطرناک‌تر از دیگر افراد است.

«حمید سوری»، استاد اپیدمیولوژی «دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی»، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «واریانت جدیدی که در برخی نقاط دنیا، مانند گواتمالا، کلمبیا، مکزیک و برخی کشورهای اروپایی گزارش شده، «سیکادا» نام‌گذاری شده است.» به گفته او، «سیکادا» واریانت جهش‌یافته «ایمیلتون» است که با علائمی مانند تب، سرفه، خستگی، گلودرد، سردرد و درد عضلانی همراه است و عمده نگرانی‌ها در صورت شیوع این واریانت، بیشتر متوجه سالمندان است.

ضعف در بیماری‌یابی

رئیس سابق گروه واکنش سریع کووید-۱۹ «وزارت بهداشت» در زمان پاندمی کرونا، درباره وضعیت شیوع این واریانت در ایران نیز توضیح می‌دهد: «در منطقه مدیترانه شرقی که شامل ۲۲ کشور، از جمله ایران، است، گزارشی از موارد مثبت در ۲۸ روز گذشته از سوی سازمان جهانی بهداشت منتشر نشده است. البته نبود داده درباره ابتلا به سویه جدید کرونا به این معنا نیست که بتوان ادعا کرد قطعاً موردی وجود ندارد، بلکه گزارش‌نشدن موارد می‌تواند به‌دلیل ضعف ایران و کشورهای منطقه در بیماری‌یابی فعال باشد.» این استاد اپیدمیولوژی می‌افزاید: «تایلند، برزیل و مکزیک به‌ترتیب بیشترین موارد ابتلا به این واریانت را در چهار هفته اخیر گزارش کرده‌اند. در برخی کشورهای اروپایی، مانند بریتانیا، فرانسه و نروژ نیز موارد ابتلا روندی صعودی نشان داده‌اند.» به‌رغم هشدار «وزارت بهداشت» و اگرچه هنوز وضعیت این بیماری در سطح هشدار پایین تلقی می‌شود، افزایش دیگر بیماری‌های تنفسی، مانند آنفلوانزا، انواع سرماخوردگی و برونشیت، هم‌زمان با این بیماری و در شرایطی که کمبود واکسن و گرانی انواع داروها وضعیت دشواری برای بیماران به وجود آورده است، می‌تواند نگران‌کننده باشد. به همین دلیل، مراقبت‌های فردی و اجتماعی برای پیشگیری از ابتلا به هر نوع بیماری تنفسی در روزها و ماه‌های آینده که هوا سردتر می‌شود، بیش از گذشته ضرورت دارد.پاندمی کووید-۱۹ ترسناک‌ترین و مرگبارترین بیماری یک دهه اخیر در جهان بود؛ چنان‌که تا سال ۲۰۲۳ و پایان دوره گزارش‌دهی گسترده به «سازمان جهانی بهداشت»، بیش از هفت میلیون نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست دادند. بااین‌حال، این سازمان تعداد مرگ‌های مستقیم و غیرمستقیم ناشی از این بیماری را حدود ۱۴ میلیون نفر می‌داند. در ایران نیز حدود ۱۴۷ هزار مرگ بر اثر این بیماری ثبت شد. اگرچه این پاندمی چند سالی است پایان یافته، ویروس کرونا همچنان با سویه‌های جدیدی در بسیاری از کشورها در گردش است و هرازگاهی موجب طغیان بیماری در برخی مناطق می‌شود و شرایط هشدارآمیزی را برای شهروندان به وجود می‌آورد. ویروس کرونا شاید مانند چند سال اخیر دیگر توانایی پاندمیک‌شدن را نداشته باشد، اما هم‌زمانی آن با دیگر ویروس‌های تنفسی، مانند انواع آنفلوانزا، می‌تواند خطرات گسترده‌ای برای مردم، به‌ویژه افراد ناتوان، سالمندان، مادران باردار و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای، به وجود آورد. بر همین اساس، شیوع و طغیان این بیماری می‌تواند خطرناک و نگران‌کننده باشد.

هشدار جدید درباره شیوع کرونا در ایران

«علیرضا رئیسی»، معاون وزیر بهداشت، در اواخر هفته گذشته طی نامه‌ای به دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور، با اشاره به آخرین وضعیت گردش ویروس کرونا در کشور، خواستار تشدید فعالیت‌های مراقبتی برای مدیریت این بیماری شد.

رئیسی با اشاره به رصد و پایش مستمر گردش ویروس‌های بیماری‌زای حاد تنفسی در نظام مراقبت بیماری‌های واگیر کشور می‌نویسد: «براساس آخرین یافته‌های نظام مراقبت دیده‌وری آنفلوانزا و کووید-۱۹، روند افزایشی ویروس کووید-۱۹ و عبور شاخص درصد موارد مثبت این بیماری از آستانه هشدار پایین را نشان می‌دهد؛ موضوعی که ضرورت تقویت اقدامات مراقبتی و پیشگیرانه را بیش‌ازپیش مورد توجه قرار داده است.» معاون بهداشت وزارت بهداشت از معاونان بهداشت دانشگاه‌ها و دانشکده‌های علوم پزشکی می‌خواهد برنامه‌های آموزشی، اطلاع‌رسانی و جلب مشارکت سایر دستگاه‌های اجرایی را برای پیشگیری و کنترل عفونت‌های حاد تنفسی در دستور کار قرار دهند. همچنین در این دستورالعمل بر استفاده صحیح از ماسک، به‌ویژه در فضاهای بسته و اماکن تجمعی و پرجمعیت، رعایت آداب تنفسی و سرفه، توجه به اصول خودمراقبتی فردی و اجتماعی و پایش دوره‌ای اماکن تجمعی، از جمله زندان‌ها، آسایشگاه‌ها و مدارس در صورت بازگشایی، از نظر رعایت الزامات بهداشتی تأکید شده است. معاون بهداشت همچنین بر ضرورت بازآموزی و آموزش درباره راه‌های انتقال، انتشار و پیشگیری از بیماری‌های حاد تنفسی واگیر در سطوح تخصصی، فنی و عمومی تأکید می‌کند و آموزش مسئولان و مجریان کاروان‌های زیارتی، تجمعات و مراسم را نیز ضروری می‌داند. براساس تأکید رئیسی، دانشگاه‌های علوم پزشکی باید برای اجرای اقدامات پیشگیرانه از ظرفیت همکاری دستگاه‌های اجرایی و بخش خصوصی از طریق کارگروه‌های بهداشت و درمان استانداری‌ها، فرمانداری‌ها و بخشداری‌ها استفاده کنند. همچنین بر بهره‌گیری از ظرفیت رسانه‌های جمعی محلی، از جمله صداوسیما، و استفاده از ظرفیت مساجد، مبلغان مذهبی و روحانیون برای انتقال پیام‌های بهداشتی و پیشگیرانه تأکید شده است. این مقام ارشد «وزارت بهداشت» در نامه خود همچنین بر اجرای نظام مراقبت سندرمیک برای شناسایی به‌موقع و کنترل عفونت‌های حاد تنفسی، در راستای سند مرزبانی زیستی کشور و به‌ویژه در نقاط و پایانه‌های مرزی، تأکید می‌کند. رئیسی با اشاره به ورود به فصل شیوع عفونت‌های حاد تنفسی هشدار می‌دهد: «این شرایط می‌تواند موجب تشدید روند صعودی عفونت‌های تنفسی و همچنین بروز موارد عفونت هم‌زمان با پاتوژن‌های تنفسی شود. بر همین اساس، اجرای مجموعه اقدامات مراقبتی، آموزشی و پیشگیرانه ابلاغ‌شده به دانشگاه‌ها و دانشکده‌های علوم پزشکی سراسر کشور، مورد تأکید ویژه قرار گرفته است.»

وضعیت کرونا در جهان

تازه‌ترین گزارش «سازمان جهانی بهداشت» نشان می‌دهد که اگرچه کرونا دیگر در بسیاری از نقاط جهان در سطح بحران‌های سال‌های نخست همه‌گیری قرار ندارد، این ویروس همچنان در گردش است و در برخی مناطق افزایش فعالیت آن گزارش می‌شود. براساس آخرین گزارش هفتگی «سازمان جهانی بهداشت» که دوم شهریورماه منتشر شده و داده‌های هفته منتهی به اول شهریور را بررسی می‌کند، میزان مثبت‌شدن آزمایش‌های مربوط به کووید-۱۹ در سطح جهان همچنان پایین و نسبتاً پایدار بوده است. بااین‌حال، این سازمان تأکید می‌کند وضعیت ویروس در مناطق و کشورهای مختلف یکسان نیست و در برخی نقاط افزایش فعالیت مشاهده می‌شود. داده‌های تفصیلی‌تر این سازمان برای دوره هشتم تیرماه تا چهارم مردادماه نیز نشان می‌دهد ۵۵ کشور از چهار منطقه «سازمان جهانی بهداشت»، در مجموع ۳۴ هزار و ۲۴۸ مورد جدید ابتلا به کووید-۱۹ را گزارش کرده‌اند. این رقم در دوره ۲۸روزه پیش از آن، ۱۷ هزار و ۷۱۴ مورد بود. در همین بازه، هزار و ۴۳۹ مورد بستری مرتبط با کرونا از ۲۹ کشور و ۷۴ مورد بستری در بخش مراقبت‌های ویژه از ۲۳ کشور گزارش شده است.

تصویری غیرواقعی از گردش ویروس

«سازمان جهانی بهداشت» درعین‌حال هشدار می‌دهد کاهش آزمایش و تغییر نظام گزارش‌دهی کشورها باعث شده است آمار رسمی موارد ابتلا، تصویر کاملی از میزان واقعی گردش ویروس ارائه نکند. «مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا» نیز در آخرین داده‌های خود اعلام کرده‌اند سطح بیماری‌های حاد تنفسی که موجب مراجعه افراد برای دریافت خدمات پزشکی می‌شود پایین است، اما فعالیت کووید-۱۹ در سطح ملی و منطقه‌ای آمریکا روندی افزایشی دارد.

«سیکادا»؛ واریانت جدید کرونا

برخی گزارش‌ها از شیوع واریانت جدیدی از ویروس کرونا در تعدادی از کشورهای آمریکای جنوبی و اروپا حکایت دارند. این سویه جدید ویروس کرونا، به گفته یک اپیدمیولوژیست، عمدتاً برای سالمندان خطرناک‌تر از دیگر افراد است.

«حمید سوری»، استاد اپیدمیولوژی «دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی»، در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «واریانت جدیدی که در برخی نقاط دنیا، مانند گواتمالا، کلمبیا، مکزیک و برخی کشورهای اروپایی گزارش شده، «سیکادا» نام‌گذاری شده است.» به گفته او، «سیکادا» واریانت جهش‌یافته «ایمیلتون» است که با علائمی مانند تب، سرفه، خستگی، گلودرد، سردرد و درد عضلانی همراه است و عمده نگرانی‌ها در صورت شیوع این واریانت، بیشتر متوجه سالمندان است.

ضعف در بیماری‌یابی

رئیس سابق گروه واکنش سریع کووید-۱۹ «وزارت بهداشت» در زمان پاندمی کرونا، درباره وضعیت شیوع این واریانت در ایران نیز توضیح می‌دهد: «در منطقه مدیترانه شرقی که شامل ۲۲ کشور، از جمله ایران، است، گزارشی از موارد مثبت در ۲۸ روز گذشته از سوی سازمان جهانی بهداشت منتشر نشده است. البته نبود داده درباره ابتلا به سویه جدید کرونا به این معنا نیست که بتوان ادعا کرد قطعاً موردی وجود ندارد، بلکه گزارش‌نشدن موارد می‌تواند به‌دلیل ضعف ایران و کشورهای منطقه در بیماری‌یابی فعال باشد.» این استاد اپیدمیولوژی می‌افزاید: «تایلند، برزیل و مکزیک به‌ترتیب بیشترین موارد ابتلا به این واریانت را در چهار هفته اخیر گزارش کرده‌اند. در برخی کشورهای اروپایی، مانند بریتانیا، فرانسه و نروژ نیز موارد ابتلا روندی صعودی نشان داده‌اند.» به‌رغم هشدار «وزارت بهداشت» و اگرچه هنوز وضعیت این بیماری در سطح هشدار پایین تلقی می‌شود، افزایش دیگر بیماری‌های تنفسی، مانند آنفلوانزا، انواع سرماخوردگی و برونشیت، هم‌زمان با این بیماری و در شرایطی که کمبود واکسن و گرانی انواع داروها وضعیت دشواری برای بیماران به وجود آورده است، می‌تواند نگران‌کننده باشد. به همین دلیل، مراقبت‌های فردی و اجتماعی برای پیشگیری از ابتلا به هر نوع بیماری تنفسی در روزها و ماه‌های آینده که هوا سردتر می‌شود، بیش از گذشته ضرورت دارد.