مسعود پزشکیان در یکی از نامتعارف‌ترین دوره‌های سیاسی ایران به ریاست‌جمهوری رسید. دولت او هنوز فرصت نکرده بود برنامه‌های اقتصادی و اجتماعی خود را از مرحله وعده و طراحی عبور دهد که با بحران‌های امنیتی و سپس جنگ روبه‌رو شد. جنگ بسیاری از اولویت‌ها را کنار زد و میدان سیاست را چنان تغییر داد که دیگر نمی‌توان کارنامه دولت را فقط با شاخص‌های معمول سنجید. بااین‌حال، در میان تصمیم‌ها، ناکامی‌ها و برنامه‌های ناتمام دولت، دو انتخاب سیاسی پزشکیان را می‌توان از زاویه‌ای دیگر دید؛ انتخاب‌هایی که اهمیتشان تنها به خود تصمیم‌ها محدود نمی‌شود و باید اثر آنها بر رابطه جامعه و حاکمیت را نیز در نظر گرفت.

 نخست اینکه دولت حاضر نشد قانون موسوم به «حجاب و عفاف» را با همان شکل سخت‌گیرانه‌ای که بخشی از جریان سیاسی مطالبه می‌کرد، وارد زندگی روزمره مردم کند. مقاومت پزشکیان در برابر اجرای این قانون حتی در رسانه‌های بین‌المللی نیز بازتاب یافت. رویترز در سال ۲۰۲۵ از کاهش اجرای محدودیت‌های حجاب و خودداری دولت از اجرای قانون مورد حمایت جریان‌های تندرو گزارش داد.

 این تصمیم را می‌توان نقد کرد یا از آن دفاع کرد، اما نمی‌توان یک واقعیت را نادیده گرفت: دولت نخواست در شرایطی که جامعه زیر فشار اقتصادی قرار داشت و با شکاف‌های اجتماعی و بی‌اعتمادی انباشته‌شده روبه‌رو بود، منازعه‌ای تازه بر سر سبک زندگی به اختلاف‌های موجود اضافه کند.

 انتخاب دوم، کنار نگذاشتن دیپلماسی بود. پزشکیان حتی زمانی که مذاکره با غرب برای دولت هزینه سیاسی داشت و منتقدان داخلی، گفت‌وگو را نشانه ضعف یا ساده‌لوحی می‌خواندند، بر بازماندن مسیر دیپلماسی تأکید کرد. این مناقشه پس از جنگ نیز ادامه یافت. گزارش‌های متعددی از اختلاف جریان‌های تندرو با دولت بر سر ادامه مذاکرات منتشر شد و پزشکیان نیز بارها بر استفاده از راه‌های دیپلماتیک برای کاهش تنش پافشاری کرد.

 اهمیت این دو تصمیم زمانی بیشتر آشکار شد که جنگ و تمامیت ارضی ایران به میان آمد.

 جامعه ایران سال‌هاست با شکاف‌های سیاسی، نسلی، فرهنگی و اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند. بااین‌حال، در لحظه تهدید سرزمینی، الزاماً مطابق مرزبندی‌های رسمی سیاست داخلی رفتار نکرد. بخش بزرگی از مردمی که منتقد حاکمیت بودند، با سیاست‌های فرهنگی رسمی مخالفت داشتند یا از وضعیت اقتصادی ناراضی بودند، میان اختلاف با حکومت و دفاع از ایران تمایز گذاشتند.

 انسجام ملی دقیقاً در همین تمایز معنا پیدا می‌کند. نمی‌توان با بخشنامه انسجام ساخت و از جامعه انتظار داشت هر زمان خطری خارجی از راه رسید، همه اختلاف‌ها و رنج‌های انباشته‌شده را فراموش کند. سرمایه اجتماعی در روز بحران ناگهان پدید نمی‌آید. این سرمایه حاصل رفتاری است که حکومت در روزهای عادی با مردم دارد.

 شهروندی که احساس کند دولت قرار نیست با ابزار اجبار در خصوصی‌ترین حوزه‌های زندگی او دخالت کند، با جامعه و حکومت رابطه متفاوتی برقرار می‌کند. اگر بداند هنوز راهی جز جنگ برای حل منازعات خارجی وجود دارد و اختلاف سیاسی نیز او را از دایره «ملت» بیرون نمی‌گذارد، در برابر تهدید سرزمینی به شکل دیگری واکنش نشان می‌دهد.

 در چنین وضعیتی، دفاع از ایران لزوماً به معنای دفاع از یک دولت یا جریان سیاسی نیست. مردم از خانه مشترکی دفاع می‌کنند که با وجود همه اختلاف‌ها، خود را در آن سهیم می‌دانند.

 یکی از خطاهای جریان‌های تندرو در سال‌های گذشته این بود که وحدت را با یکسان‌سازی اشتباه گرفتند. تجربه بحران‌های اخیر پیش روی سیاست‌گذار نتیجه دیگری می‌گذارد: جامعه‌ای که تفاوت‌هایش تحمل می‌شود، هنگام خطر ظرفیت بیشتری برای همبستگی دارد. جامعه‌ای که دائماً برای شبیه‌شدن به الگویی واحد زیر فشار است، به‌تدریج احساس تعلق خود را از دست می‌دهد.

 پزشکیان فرصت زیادی برای اجرای بسیاری از وعده‌هایش پیدا نکرد. جنگ و بحران، بخش بزرگی از دستور کار دولت را بلعید و درباره عملکرد اقتصادی و مدیریتی او نیز پرسش‌های جدی وجود دارد. بااین‌حال، اگر بخشی از کارنامه سیاسی این دوره بعدها مورد قضاوت قرار گیرد، پرهیز دولت از افزودن شکاف‌های تازه در دو میدان حساس، یعنی سبک زندگی و سیاست خارجی، قابل تأمل خواهد بود.

 در بزنگاه تمامیت ارضی نیز آنچه دیده شد این بود که بخش بزرگی از جامعه، فارغ از نسبتش با دولت و حاکمیت، جانب ایران را گرفت؛ نه جانب پروژه‌هایی که بقای خود را در تضعیف یا تجزیه ایران جست‌وجو می‌کردند.

 درس این تجربه برای سیاست داخلی ساده اما جدی است. حفظ ایران بدون حفظ جامعه ایران ممکن نیست. جامعه نیز فقط با پذیرش تفاوت‌ها، شنیدن صداهای مختلف و به‌رسمیت‌شناختن سبک‌های گوناگون زندگی حفظ می‌شود. انسجامی که در روز خطر به کار کشور می‌آید، بسیار پیش‌تر و در روزهای عادی، از دل کیفیت رابطه حکومت و مردم شکل می‌گیرد.