سال ۲۰۲۲، وقتی جنگ اوکراین بازار انرژی اروپا را به هم ریخت، یک عبارت بارها در فضای سیاسی ایران تکرار شد: «زمستان سخت اروپا».
تصور ساده بود؛ روسیه گاز را محدود می‌کند، سرمای زمستان می‌رسد، مصرف بالا می‌رود، ذخایر کاهش می‌یابد و اروپا برای تأمین انرژی تحت فشار بیشتری قرار می‌گیرد. اما در این محاسبه، یک بازیگر مهم کمتر دیده می‌شد؛ بازیگری که نه پشت میز مذاکره می‌نشیند و نه تحریم می‌شود: اقلیم.
زمستان ۲۰۲۲–۲۰۲۳ اروپا آن‌طور که انتظار می‌رفت، سخت نشد. هوا ملایم بود، نیاز به گرمایش کاهش یافت و همین چند درجه اختلاف دما، بخشی از فشار بازار گاز را خنثی کرد. طبیعت نشان داد که گاهی می‌تواند محاسبات سیاسی را هم تغییر دهد. حالا دوباره ممکن است همان بازیگر وارد میدان شود؛ این‌بار از هزاران کیلومتر دورتر، از آب‌های گرم اقیانوس آرام.

ال‌نینوی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ شکل گرفته و در حال تقویت است و مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا، احتمال رسیدن آن به رده «بسیار قوی» در پاییز و زمستان پیش‌رو را بیش از ۹۰ درصد اعلام کرده است. چند درجه گرم‌تر شدن آب‌های استوایی اقیانوس آرام، در ظاهر اتفاقی دور است؛ اما همین تغییر می‌تواند گردش جو را در مقیاس نیمکره‌ای جابه‌جا کند؛ از بارش غرب ایران تا مصرف گاز در آمریکا.

برای ایران، نخستین مسئله بارش است. رابطه ال‌نینو با بارش ایران نه ساده است و نه قطعی. هر ال‌نینویی الزاماً ایران را پربارش نمی‌کند، اما در بسیاری از سال‌های ال‌نینویی، به‌ویژه در پاییز، احتمال شکل‌گیری شرایط مرطوب‌تر افزایش می‌یابد. ال‌نینو پاییز پرباران را تضمین نمی‌کند، اما کفه احتمال را به‌سمت بارش بیشتر سنگین‌تر می‌کند. این موضوع برای غرب و شمال‌غرب اهمیت ویژه‌ای دارد؛ جایی که کشاورزی دیم به آغاز بارش پاییزی وابسته است.

برای کشاورز، فقط مجموع بارش مهم نیست؛ نخستین بارش مؤثر، تداوم آن و رطوبت خاک هم تعیین‌کننده است. بنابراین، تقویم کشت نباید فقط بر یک تاریخ ثابت استوار باشد. پیش‌بینی فصلی، بارش واقعی، پیش‌بینی کوتاه‌مدت و رطوبت خاک باید در کنار هم دیده شوند.

اما روی دیگر ماجرا را هم نباید فراموش کرد. پربارش بودن الزاماً به‌معنای ذخیره آب بیشتر نیست. اگر بخش بزرگی از بارش در چند سامانه شدید تخلیه شود، رواناب و خطر سیلاب افزایش می‌یابد. همان پاییزی که می‌تواند برای کشاورزی فرصت باشد، ممکن است برای شهرها، رودخانه‌ها، مسیل‌ها و سدها به تهدید تبدیل شود.

اما داستان ال‌نینو در ایران تمام نمی‌شود. در آمریکای شمالی، اثر زمستانی ال‌نینو شناخته‌شده‌تر است. در بسیاری از ال‌نینوهای قوی، بخش بزرگی از شمال ایالات متحده زمستانی ملایم‌تر از معمول را تجربه می‌کند؛ یعنی نیاز کمتر به گرمایش و مصرف کمتر گاز. زمستان ال‌نینویی بسیار قوی ۲۰۱۵–۲۰۱۶ نمونه خوبی بود؛ آمریکا زمستانی گرم‌تر داشت و درجه‌روزهای گرمایش و مصرف برخی سوخت‌های گرمایشی کاهش یافت.

اروپا پیچیده‌تر است. نمی‌توان گفت چون ال‌نینو داریم، پس اروپا حتماً زمستان گرمی خواهد داشت. نوسان اطلس شمالی، گردباد قطبی، اقیانوس اطلس و استراتوسفر می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. بااین‌حال، پیش‌بینی‌های فصلی فعلی برای بخش بزرگی از اروپا، گرایش به دمای بالاتر از حد نرمال را نشان می‌دهند. اینجاست که اقلیم وارد اقتصاد می‌شود.

در بازار انرژی، یک یا دو درجه اختلاف دمای زمستان عدد کوچکی نیست. وقتی میلیون‌ها خانه و کارخانه روزهای کمتری به گرمایش شدید نیاز داشته باشند، مصرف گاز می‌تواند به‌طور معناداری کاهش یابد. اروپا این موضوع را در زمستان ۲۰۲۲–۲۰۲۳ تجربه کرد؛ زمستانی که ملایم بودن هوا به کاهش مصرف گاز کمک کرد.

حالا تصور کنید ال‌نینوی قوی، زمستان بخش‌های پرمصرف آمریکای شمالی را ملایم‌تر کند و هم‌زمان، اروپا نیز زمستانی گرم‌تر از حد نرمال داشته باشد. در چنین شرایطی، فشار تقاضای گرمایشی در دو سوی اقیانوس اطلس کاهش می‌یابد؛ درست برخلاف سناریویی که بر سرمای شدید و جهش نیاز به انرژی بنا شده باشد.

البته این به‌معنای سقوط قیمت نفت نیست. نفت بیشتر تابع رشد اقتصاد جهانی، عرضه، سیاست اوپک‌پلاس، تحریم‌ها و جنگ‌هاست. اما در بازار گاز و سوخت‌های گرمایشی، دمای زمستان مستقیم وارد معادله می‌شود. از این منظر، ال‌نینوی پیش‌رو برای ایران دو چهره دارد: در داخل، افزایش احتمال بارش پاییزی و فرصتی برای کشاورزی دیم، همراه با خطر بارش‌های شدید و سیلاب؛ و در خارج، احتمال کاهش بخشی از فشار تقاضای انرژی در آمریکا و اروپا.

ال‌نینو نه نتیجه مذاکرات را تعیین می‌کند و نه قیمت انرژی را؛ اما می‌تواند یکی از متغیرهایی را تغییر دهد که سیاست‌مداران معمولاً کمتر به آن توجه می‌کنند: هوا.
گاهی در یک جنگ اقتصادی، همه بازیگران پشت میز مذاکره نمی‌نشینند.