خاموشی‌های هر ساله تابستان را نمی‌توان فقط به گرمای بی‌سابقه هوا یا افزایش مصرف برق نسبت داد. آنچه طی سال‌ها شبکه برق ایران را به مرز ناپایداری رسانده، نتیجه وابستگی به یک منبع اصلی تأمین انرژی، فرسودگی زیرساخت‌های تولید و انتقال برق و کندی اصلاحات ساختاری در صنعت برق است. موج گرمای بالای ۴۰ درجه در بسیاری از استان‌ها در هفته‌های اخیر و هم‌زمانی آن با آسیب‌هایی که در جریان حملات آمریکا به بخشی از زیرساخت‌های انرژی در جنوب کشور وارد شد، تنها پرده از واقعیتی برداشت که کارشناسان سال‌ها درباره آن هشدار داده بودند؛ واقعیتی که نشان می‌دهد امنیت انرژی، بیش از هر زمان دیگری، به تنوع سبد تولید برق وابسته است.

در دو سال گذشته، توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر در ایران شتاب بیشتری گرفته است. بر اساس آخرین آمار رسمی اعلام‌شده از سوی ساتبا، ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور از ۵۴۰۰ مگاوات گذشته است. مسئولان این سازمان نیز وعده داده‌اند که در صورت تأمین به‌موقع تجهیزات و ارز مورد نیاز، ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر تا پایان تابستان به ۷۰۰۰ مگاوات خواهد رسید.

اما این آمارها نباید تصویری خوش‌بینانه‌تر از واقعیت ایجاد کند. افزایش ظرفیت نصب‌شده با سهم واقعی تجدیدپذیرها در تولید برق کشور تفاوت دارد. بر اساس آمارهای رسمی، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر ــ بدون احتساب نیروگاه‌های برق‌آبی بزرگ ــ همچنان کمتر از دو درصد برق تولیدی کشور است. این یعنی با وجود رشد قابل توجه ظرفیت، ستون اصلی صنعت برق ایران همچنان بر نیروگاه‌های حرارتی استوار است؛ نیروگاه‌هایی که بیش از ۹۰ درصد برق کشور را با استفاده از گاز طبیعی تولید می‌کنند. چنین ساختاری شاید در سال‌هایی که گاز فراوان، زیرساخت‌ها پایدار و شرایط اقلیمی قابل پیش‌بینی بود، پاسخگو به نظر می‌رسید، اما امروز کوچک‌ترین اختلال در تأمین سوخت، آسیب به زیرساخت‌ها یا افزایش مصرف، کل شبکه برق را با بحران روبه‌رو می‌کند.

اتفاقات هفته‌های اخیر نیز همین واقعیت را آشکار کرد. به گفته وزیر نیرو، هدف قرار گرفتن چهار خط انتقال ۴۰۰ کیلوولت برق در جریان حمله آمریکا به جنوب ایران، موجب خروج بخشی از ظرفیت تولید از مدار و افزایش فشار بر شبکه برق شد. فارغ از جزئیات گزارش‌هایی که در این باره منتشر شده، این اتفاق یک پیام روشن دارد؛ امنیت انرژی تنها به ظرفیت تولید وابسته نیست، بلکه تاب‌آوری زیرساخت‌ها و تنوع منابع تولید نیز نقشی تعیین‌کننده در پایداری شبکه دارند.

سال‌هاست کارشناسان درباره پیامدهای تکیه بیش از حد بر گاز طبیعی هشدار می‌دهند. این وابستگی در زمستان با کمبود گاز و کاهش سوخت‌رسانی به نیروگاه‌ها خود را نشان می‌دهد و در تابستان، با افزایش هم‌زمان مصرف برق و فشار بر شبکه، به شکل خاموشی‌های گسترده بروز می‌کند. در واقع، مسئله فقط کمبود ظرفیت نیروگاهی نیست؛ بلکه تک‌محصولی بودن سبد انرژی کشور است؛ وضعیتی که انعطاف صنعت برق را در برابر بحران‌های اقلیمی، اقتصادی و حتی ژئوپلیتیکی کاهش داده است.

از سوی دیگر، شبکه انتقال و توزیع برق نیز با مشکلات مزمنی روبه‌روست. فرسودگی بخشی از خطوط انتقال، تلفات نسبتاً بالای انرژی، محدودیت در اتصال نیروگاه‌های جدید و نبود سامانه‌های گسترده ذخیره‌سازی انرژی باعث شده حتی ظرفیت‌های جدید خورشیدی و بادی نیز نتوانند اثر کامل خود را بر پایداری شبکه بگذارند. تجربه بسیاری از کشورها نشان می‌دهد توسعه تجدیدپذیرها زمانی به کاهش خاموشی و افزایش امنیت انرژی منجر می‌شود که هم‌زمان با نوسازی شبکه، توسعه باتری‌های ذخیره‌سازی، هوشمندسازی مدیریت مصرف و اصلاح بازار برق همراه باشد.

ایران از نظر ظرفیت‌های طبیعی، یکی از مستعدترین کشورهای جهان برای توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر است. بیش از ۹۰ درصد مساحت کشور برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی مناسب ارزیابی می‌شود و میانگین تابش خورشیدی سالانه به حدود ۲۲۰۰ کیلووات‌ساعت بر مترمربع می‌رسد. در کنار آن، مناطق بادخیز شرق، شمال شرق و شمال غرب کشور نیز ظرفیت قابل توجهی برای توسعه نیروگاه‌های بادی دارند. با این حال، سرعت بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها هنوز با نیاز کشور و روند جهانی فاصله زیادی دارد.

این فاصله را می‌توان در آمارهای جهانی نیز مشاهده کرد. گزارش *Global Electricity Review 2026* مؤسسه Ember نشان می‌دهد که انرژی‌های تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۵ برای نخستین‌بار با سهم ۳۳.۸ درصدی از تولید برق جهان، از زغال‌سنگ پیشی گرفتند. این تحول تنها نتیجه ساخت نیروگاه‌های خورشیدی و بادی نبود، بلکه حاصل سال‌ها سرمایه‌گذاری هم‌زمان در شبکه‌های هوشمند، ذخیره‌سازی انرژی، اصلاح سیاست‌های قیمت‌گذاری و مدیریت تقاضا بود. مقایسه این روند با وضعیت ایران نشان می‌دهد که توسعه تجدیدپذیرها، هرچند ضروری است، اما به تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی بحران ناترازی برق باشد.

بسیاری از کارشناسان صنعت برق نیز بر همین نکته تأکید دارند. توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی باید هم‌زمان با اورهال نیروگاه‌های حرارتی، افزایش راندمان واحدهای موجود، کاهش تلفات شبکه، اصلاح اقتصاد برق و اجرای سیاست‌های مؤثر مدیریت مصرف پیش برود. هیچ‌یک از این راهکارها به تنهایی کافی نیست و حذف هر کدام، زنجیره تأمین برق را ناقص خواهد کرد.

خاموشی‌های امسال نشان داد که امنیت انرژی دیگر صرفاً با ساخت نیروگاه‌های بیشتر تأمین نمی‌شود. کشوری که بخش عمده برق خود را از یک سوخت تأمین می‌کند، در برابر هر شوک اقلیمی، فنی یا سیاسی آسیب‌پذیر خواهد بود. تنوع‌بخشی به سبد انرژی، نوسازی شبکه برق، توسعه تجدیدپذیرها، افزایش بهره‌وری نیروگاه‌های موجود و اصلاح الگوی مصرف، امروز دیگر فقط یک انتخاب برای حفاظت از محیط‌زیست نیست؛ ضرورتی برای حفظ امنیت انرژی، پایداری اقتصادی و کیفیت زندگی شهروندان است. اگر این هشدار جدی گرفته نشود، تابستان‌های آینده نیز با همان پرسش تکراری آغاز خواهند شد؛ این بار برق کدام شهر قطع می‌شود؟