آینده موزه‌ها در عصر شتابزدگی

27 اردیبهشت 1404، 20:11

صف بلند مقابل موزه هنرهای معاصر برای بازدید از نمایشگاه «چشم در چشم» و بعد از آن نمایشگاه «پیکاسو در تهران» آنقدر پدیده عجیبی بود که بسیاری رسانه‌ها آن را خوش‌بینانه «نشانی از تغییر در جامعه ایرانی» تعبیر کردند و بسیاری این نکته را یادآور شدند که اگر محتوای خوب ارائه شود، مخاطب خود پا به موزه خواهد گذاشت و موزه دیگر مکانی راکد و فراموش‌شده نخواهد بود.

در نمایشگاه لوور در موزه ملی ایران هم مردم در صفی طویل ساعت‌ها منتظر ماندند تا به تماشای آثاری بروند که از پاریس آمده بودند -و روایتگر شکل‌گیری پرمخاطب‌ترین موزه جهان بودند- اما بسیاری از همان مردم برای نخستین‌بار پا به موزه ملی ایران می‌گذاشتند. اما علت این بیگانگی با موزه ملی، تنها محتوا نبود. شیوه ارتباط با مخاطب در موزه این شرایط را رقم زده بود.
به‌جز این موارد و رکوردشکنی چند سال اخیر بازدیدکنندگان نوروزی کاخ سعدآباد، موزه‌های ایران در رخوتی ناخواسته و مستمر گرفتارند. رخوتی ناشی از نگاه سنتی مدیران به نهاد موزه، مدیرانی که بیش از نگاه بلندمدت به حوزه مسئولیتشان، نگاهی نگران به محیط میز مدیریتشان دارند. شعارها و برنامه‌های پرطمطراق روی کاغذ را دیگر سال‌هاست که اهالی این حوزه باور نمی‌کنند، از وعده افزایش تعداد موزه‌ها کسی خوشحال نمی‌شود و دیگر کسی باور ندارد که قرار است «موزه‌های سبز» داشته باشیم و تکنولوژی به موزه‌ها راه پیدا کند. وعده‌های محقق‌نشده عمری چندین‌ساله دارند. موزه‌های جهان به‌ویژه بعد از پاندمی، به‌سرعت متحول شده‌اند، اما موزه‌های ما سال‌ها از جریان تغییر و پیشرفت و بازآفرینی جامانده‌اند؛ در حدی که حتی یک کاتالوگ دیجیتال برای پژوهشگران داخلی تهیه نکرده‌اند تا دسترسی متخصصان به آثار و اطلاعات آرشیوهای موزه‌ای تسهیل شود. با چنین زیرساختی چگونه می‌توان انتظار تغییر داشت؟ وقتی جهان از ورود هوش مصنوعی به فضای موزه‌ها می‌گوید و هنوز بسیاری از موزه‌های ایران حتی سایتی که اطلاعات اشیای موزه‌ای به‌شکلی قابل‌قبول و باکیفیت در آن دسته‌بندی شود و در دسترس پژوهشگران قرار گیرد، ندارند.

امروز روز جهانی موزه و شروع هفته میراث فرهنگی است. اما در میان برنامه‌های متعدد و گرامیداشت‌های مکرر، حقیقت جاری این است که نه حال موزه‌ها خوش است و نه احوال میراث فرهنگی به‌قاعده. شعاری که امسال برای روز جهانی موزه انتخاب شده: «آینده موزه‌ها در جوامع به‌سرعت در حال تغییر» است. برنامه‌هایی هم که دستگاه‌های متولی و مرتبط برای این روز در نظر گرفته‌اند، در همین راستا تعریف شده‌اند و تلاش شده نمودهایی از مفهوم آینده مثل فناوری و تکنولوژی هم در آن گنجانده شود. اما آیا مدیرانی که شرایط امروز موزه‌ها و جا ماندن از سرعت تغییر موزه‌ها در جهان را نادیده می‌گیرند و با واقعیت موجود روبه‌رو نمی‌شوند، می‌توانند آینده‌‌ای درخور برای موزه‌ها رقم بزنند؟ یا بازتابی از آینده را در موزه‌ها ترسیم کنند؟ در جهانی که موزه‌ها تبدیل به فضاهایی تعاملی برای تجربه‌اندوزی شده‌اند، ما همچنان با تغییر تعریف موزه به‌عنوان «مکانی برای حفظ اشیای قدیمی» دست‌وپنجه نرم می‌کنیم. چه تناقض غریبی که روز جهانی موزه را با شعاری که از تغییر می‌گوید گرامی می‌داریم، بی‌آن‌که تغییری در فضای واقعی آنها حتی در حد اضافه شدن راهنمای شنیداری یا ابزارهای ابتدایی تکنولوژیک برای برقراری ارتباط با مخاطب، رخ دهد.