آنچه در جنگ از دست می‌رود، همیشه در آمارها و خسارت‌های جانی و مالی نمایان نمی‌شود. بعضی چیزها سال‌ها بعد خود را نشان می‌دهد؛ مثلاً وقتی می‌خواهیم به گذشته برگردیم و ببینیم در جنگ چه بر سر یک شهر، یک جامعه یا یک بنای تاریخی آمده است. مستندنگاری وقایع، تنها راه فهم اتفاقات سال‌ها بعد از وقوع آن‌هاست و ساخت فیلم مستند یکی از ابعاد این مستندنگاری است که اگر به شکل حرفه‌ای و اصولی انجام شود، می‌توان با کمک آن، امانتدارانه تاریخ را برای آیندگان نقل کرد. در جنگ اخیر اما محدودیت‌ها و نگاه‌های سلبی مانع از آن شد که در روزهای بحران، مستندهای دقیق و بی‌طرف از وقایع تهیه شود؛ اتفاقی که حوزه میراث فرهنگی هم از آن مستثنا نبود. «هادی آفریده» که بعد از جنگ دوازده‌روزه ساخت یک مستند مرتبط با جنگ و میراث فرهنگی را آغاز کرده، از تجربه ساخت مستند در حوزه میراث می‌گوید؛ از ضرورت ثبت تخصصی آسیب‌های جنگ به بناها و محوطه‌های تاریخی و از موانع مستندسازی در این حوزه؛ از لزوم حفظ روایت‌هایی که شاید فردا بیش از امروز به آن‌ها نیاز داشته باشیم و از نیازی که به تغییر نگاه به مستندسازی حرفه‌ای و تخصصی در بدنه میراث فرهنگی احساس می‌شود.

«سرمایه‌گذار بخش خصوصی» که در تمام اخبار مربوط به واگذاری گراند هتل قزوین از آن نام برده می‌شود کیست؟ کسی نمی‌داند. حتی حالا که وضعیت ساخت‌وساز پشت حصار فلزی بنا خبرساز شده، این ابهام ادامه دارد و کسی به این سؤال پاسخ نمی‌دهد. نه صندوق احیا و نه اداره کل میراث‌فرهنگی قزوین از سال ۱۴۰۲ که بنا به سرمایه‌گذار جدید واگذار شد، در این مورد شفافیتی نداشتند و همواره از این فرد حقیقی یا حقوقی با عنوان «سرمایه‌گذار بخش خصوصی» یاد کرده‌اند و هویت برنده مزایده واگذاری این بنا، در طول این سال‌ها نامشخص بوده است. حالا هم باوجود نگرانی‌های ایجاد شده درباره روند اجرای پروژه، کسی نمی‌داند فرد یا سازمانی که پشت حصار فلزی گراند هتل مشغول اجرای این پروژه پرابهام است، چه کسی است.

شبی که لهیب آتش کلیسای قرون‌وسطایی پاریس را تسخیر کرده بود، بسیاری از مردم دنیا آن بنای پرخاطره را ازدست‌رفته می‌دانستند و با آن خداحافظی کردند. اما «نوتردام» چند سال بعد، از خاکستر خود برخاست و باز هم یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری پاریس شد. هرچند نقش متخصصان و مرمتگران در این اتفاق غیرقابل‌انکار است؛ اما پیش از مرمتگران، «داده‌ها» بودند که نوتردام را نجات دادند. اسکن‌های دقیقی که «اندرو تالون» تاریخ‌نگار بلژیکی از نوتردام تهیه کرده بود، به داد کلیسای پیر رسید. تالون چند سال پیش از آتش‌سوزی، در قالب یک پروژه پژوهشی با استفاده از اسکنرهای لیزری، نسخه‌ای سه‌بعدی از نوتردام تهیه کرده بود؛ مدل او با دقت پنج میلی‌متر، پس از آتش‌سوزی تبدیل به دقیق‌ترین نقشه راه مرمتگران شد. تجربه‌ای که نشان داد مستندنگاری دقیق آثار تاریخی چقدر در بحران‌ها نجات‌بخش است. ایران که حالا از دو جنگ تمام‌عیار بیرون‌آمده؛ بیش از همیشه نیازمند توجه و تأکید بر مستندنگاری استاندارد میراث‌فرهنگی است. آثار ملی و جهانی ایران در حالی در جنگ آسیب‌دیده که هیچ تصویر روشنی از وضعیت مستندنگاری آنها وجود ندارد و نمی‌دانیم چه تعداد از این آثار دارای مستندات دقیق، نسخه‌های پشتیبان یا آرشیوهای دیجیتال استاندارد و قابل‌اتکایند. در گفت‌وگو با «منیژه هادیان دهکردی» معاون پژوهشی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، ابعاد این خلأ و الزامات و چالش‌های مستندنگاری آثار تاریخی در ایران را بررسی کردیم.

ایران تنها ۷ مخزن امن برای موزههایش دارد. درحالی که به گفته مدیرکل امور موزه ها، نیاز کشور بالغ بر ۸۲ مخزن برای ۸۸۷ موزه فعال است. جنگ اخیر به بیش از ۵۴ موزه در شهرهای مختلف آسیب زد و بار دیگر بحران ضعف در زیـرساخت های حفاظت از آثار تاریخی را آشکار کرد. سال هاست که کارشناسان درباره ضرورت ایجاد مخازن امن هشدار میدهند، اما هرگز اقدام عملی جدی در بدنه اجرایی کشور در این زمینه انجام نشد.

«انگار یکی از اعضای خانواده‌مان آسیب دیده باشد. همه فقط دویدیم به سمت موزه» خانه‌اش در بمباران آسیب دیده، اما قبل از آنکه کاری کند، خانواده را به جای امنی برده و خود را رسانده به موزه‌ای که سال‌ها عمرش را در آن گذرانده و آن روز در حریمش بمب سنگرشکن به زمین خورده بود: «آدم عاقل از خطر فرار می‌کند، اما من و همکارانم بعد از بمباران به سمت محل خطر دویدیم، به سمت موزه» این بخشی از هزاران روایتی است که در جنگ شنیده نشد. روایات بسیاری پشت تلخی گزنده تصاویری که از تخریب میراث‌فرهنگی منتشر شد، پنهان شدند. روایت آدم‌هایی که در کنار تمام نگرانی‌هایشان، به فکر میراث‌فرهنگی ایران بودند و فارغ از تمام کمبودها و بی‌مهری‌ها، پای آن ماندند. در جنگ کمتر از آن‌ها گفته شد، حتی خودشان هم فکر می‌کنند بهتر است کمتر صحبت کنند، چون معتقدند کاری که کرده‌اند وظیفه‌شان بوده. امروز وقت نقل روایت شنیده نشده آن‌هاست. امروز که روز جهانی «موزه و میراث‌فرهنگی» است.

کاخ گلستان، میدان نقش‌جهان، باغ چهلستون و راه‌آهن سراسری، میراث جهانی ایران بودند که در چهل روز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران دچار آسیب‌های جدی شدند. در این میان، راه‌آهن سراسری تنها اثر جهانی ایران بود که به طور مستقیم هدف حمله قرار گرفت و ۲ پل تاریخی در محدوده ثبت جهانی شبکه ریلی آسیب دیدند. هرچند تعمیر اضطراری ظرف چند روز انجام و تردد از روی این پل‌ها برقرار شد، اما از منظر میراث‌فرهنگی، همچنان موضوع مرمت این سازه‌ها که دارای ارزش‌های تاریخی و مهندسی هستند، محل چالش است.

در حمله نیمه‌شب ۲۶ اسفندماه ۱۴۰۴ به منطقه نظامی مجاور مجموعه تاریخی «سعدآباد» در تهران، موزه‌ها و کاخ‌موزه‌های این مجموعه بر اثر موج انفجار آسیب دیده و در سه بنای نزدیک‌تر به محل انفجار، بناها، تزیینات معماری آنها و آثار و مبلمان موزه‌ای موجود در کاخ‌موزه‌ها آسیب جدی دیدند.

یکشنبه، دهم اسفندماه ۱۴۰۴، در دومین روز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، حمله هوایی شبانه به میدان ارگ و عمارت دادگستری علاوه‌بر تخریب چند بنای تاریخی در اطراف میدان ارگ، منجر به وارد آمدن آسیب‌های جدی به مجموعه جهانی گلستان در ضلع شمالی این میدان شد.

|پیام ما| بعد از تجربه موفق مشارکت جهانی برای نجات معبد باستانی مصر در جریان ساخت سد بلند اسوان؛ که به بزرگترین نجات باستان‌شناسی جهان مشهور شد؛ یونسکو در سال ۱۹۷۲ کنوانسیون حفاظت از میراث جهانی را در هفدهمین نشست خود در پاریس تصویب کرد. کنوانسیونی که تا امروز بالغ‌بر ۱۹۰ کشور به آن متعهد شده‌اند و خود را ملزم به حفاظت از میراث جهانی می‌دانند. ایران جزو اولین کشورهایی بود که به این کنوانسیون پیوست؛ در روز هفتم اسفند ۱۳۵۳(در ۲۶ فوریه ۱۹۷۵). کنوانسیونی که چند سال بعد کمیته‌ای برای ثبت آثار تاریخی کشورها در فهرستی جهانی با نام کمیته میراث جهانی تشکیل داد که نخستین رئیس آن «فیروز باقرزاده» بود. این کمیته در نشست سالانه خود، به بررسی پرونده‌های مربوط به آثار تاریخی کشورها می‌پردازد و با رأی اعضا با ثبت این آثار در فهرست جهانی موافقت یا مخالفت می‌کند. نزدیک به یک سال از انقلاب ۵۷ گذشته بود و ایران هنوز درگیر التهاب بود که «شهریار عدل»، باستان‌شناس جوان ایرانی، راهی مصر شد. قرار بود این مأموریت به «فیروز باقرزاده» که تا پیش از سال ۵۷ رئیس کمیته میراث جهانی یونسکو بود، سپرده شود؛ اما اقداماتی غرض‌ورزانه از سوی برخی افراد، باعث شد شهریار عدل به‌تنهایی این مأموریت را انجام دهد. او چهارم آبان ۱۳۵۸ به قاهره رفت و در سومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو حاضر شد. دستاورد او از این سفر در آن روزها که میراث‌فرهنگی آخرین چیزی بود که مسئولان و مردم به آن فکر می‌کردند، ثبت سه اثر شاخص ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو بود. «چغازنبیل»، «نقش‌جهان» و «تخت‌جمشید»؛ در آن سال جهانی شدند و بعد‌ازآن، با شروع جنگ، این روند تا سال‌ها متوقف ماند.

تنها کتیبه‌خوان زبان ایلامی در ایران بود. تخصص او را در جهان تنها چهار یا پنج نفر داشتند. عمر و جوانی را صرف کشف راز کتیبه‌هایی کرده بود که قرن‌ها سر به مهر مانده بود. مردی که در جوانی از بورسیه دانشگاهی آمریکایی صرف‌نظر کرد تا در رشته‌ای تحصیل کند که ایران به آن نیاز داشت. اما مثل بسیاری از هم‌نسلانش که عاشق ایران بودند، بی‌مهری‌ها دید بعد از سال‌های آشوب و التهاب. به او گفتند تخصصش «مازاد بر احتیاج» است. ۲۰ سال بیکار ماند، کتابش توقیف شد و سال‌هایی را به رنج و مهجوری گذراند. حالا «عبدالمجید ارفعی» با تمام مهرش به ایران و آن کتیبه‌های گلی، رفته و نامش به‌عنوان کسی که برای نخستین بار منشور کوروش را از بابلی به زبان فارسی ترجمه کرد، جاودانه شده است.

|پیام ما| حدود ۴۰ روز از فاجعه دی‌ماه و قطعی اینترنت گذشته است، اما اثر آن در جامعه و کارگاه‌های صنایع‌دستی هنوز ادامه دارد. هنرمندان صنایع‌دستی از توقف سفارش‌ها، ازدست‌رفتن بازار و بی‌معنا شدن ادامه کار می‌گویند؛ وضعیتی که برای برخی از آنها منجر به تصمیم برای کوچ از این حوزه شده است. هنرمندان صنایع‌دستی سال‌هاست که با بی‌مهری‌های ناتمام مواجه‌اند و با تمام موانعی که سر راهشان است، سعی کردند ادامه دهند؛ چراکه برای بسیاری از آنها این هنر-صنعت در کنار تأمین معیشت، نمودی از فرهنگ ایران است. بسیاری از آنها سال‌ها تلاش کردند با امید به آینده ایران بعضی از هنرهای فراموش‌شده شهرشان را احیا کنند. حالا اما بحران آنقدر مزمن و طولانی شده که امیدوارترین‌ آنها هم رگه‌هایی از خستگی و ناامیدی در کلامشان پیدا شده؛ برخی از هنرمندان دیگر نه از کاهش درآمد، بلکه از کنار گذاشتن شغلشان حرف می‌زنند.

|پیام ما| «اشراری که در مسیر تخریب میراث‌فرهنگی حرکت می‌کنند، همیشه آماده‌به‌رکاب‌اند؛ چه در دوران بحران و چه در دوران ثبات. تفاوت اینجاست که در دوران بحران، شمشیرشان تیزتر و رکابشان محکم‌تر می‌شود؛ چون توجه و حواس مدیران شهری و کشوری به آنچه پیشینه و فرهنگ ما را تعریف می‌کند، کمتر می‌شود و همین غفلت، میدان را برای تخریب بازتر می‌کند.» این جمله «مهدی تمیزی» شاید چکیده دیدگاه‌ ده کنشگر میراث‌فرهنگی در شهرها و استان‌های مختلف ایران باشد که در گفت‌وگو با «پیام ما» از وضعیت امروز میراث‌فرهنگی گفتند. کسانی که بیش از یک دهه است که در این حوزه فعالیت دارند و به‌خوبی با چالش‌ها و مشکلات آن آشنا هستند.