شماره ۳۴۲۳ روزنامه «پیام ما» امروز چهارشنبه ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ با مجموعه‌ای از گزارش‌ها و یادداشت‌ها درباره پیامدهای جنگ بر محیط‌زیست، بحران صنایع‌دستی و فرش ایران، چالش‌های سیاست‌گذاری فرهنگی و موضوعات اجتماعی و زیست‌محیطی منتشر شد. مهم‌ترین تیتر این شماره «جنگ تمام می‌شود، زخم طبیعت نه» است که به خسارت‌های ماندگار جنگ بر زیست‌بوم‌ها می‌پردازد.

آموزش‌وپرورش در آینه کارزارهای مردمی

دارهایی که بر دار شدند

آیا می‌توان جهانی ساخت که هم از نظر اقتصادی عادلانه باشد و هم در مرزهای محیط‌‎زیستی کره‌زمین باقی بماند؟ این پرسش مرکزی گزارش جهانی عدالت ۲۰۲۶ است؛ گزارشی حاصل همکاری ۴۵ پژوهشگر و بیش از ۲۰۰ متخصص در چارچوب پروژه جهانی عدالت. پاسخ گزارش به این سوال، بله است. چنین جهانی ممکن است، اما تنها در صورتی‌که هم‌زمان سه تحول بزرگ اتفاق بیفتد. اول، گذار سریع به سمت انرژی‌های پاک. دوم، تغییر بنیادین در الگوهای مصرف و تولید به سمت آنچه گزارش کفایت می‌نامد. سوم، کاهش چشمگیر نابرابری درآمد، ثروت و قدرت در سطح جهان. این گزارش این سه بُعد را در یک مدل کمی ترکیب کرده و نشان می‌دهد که نه تنها اهداف اقلیمی، بلکه عدالت اقتصادی نیز در این مسیر قابل دستیابی است.

در سال‌هایی که هزینه تولید در بخش کشاورزی زیر سایه تورم و مهم‌تر از آن، تغییر مبنای تأمین ارز کالاهای اساسی و حذف ارز ترجیحی، با شتابی کم‌سابقه افزایش‌یافته و دسترسی تولیدکنندگان به منابع مالی دشوارتر از گذشته شده است، دوباره نام صندوق‌های حمایت از توسعه بخش کشاورزی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های مغفول تأمین مالی این بخش مطرح شده است؛ ساختاری که بیش از دو دهه پیش با هدف مشارکت دولت و تولیدکنندگان شکل گرفت؛ اما امروز بسیاری از فعالان بخش کشاورزی معتقدند ظرفیت‌های آن هنوز به طور کامل به کار گرفته نشده است.

بازار جهانی داروهای لاغری با سرعتی بی‌سابقه درحال‌رشد بوده و به‌زودی به ۲۵۰ میلیارد دلار می‌رسد. لاغری از منظر جامعه‌شناسی دیگر فقط یک مسئله مربوط به‌سلامت نیست، بلکه به نمادی از موفقیت، منزلت اجتماعی و سبک زندگی مدرن تبدیل شده است. از آمریکا تا ایران، میلیون‌ها نفر برای رسیدن به «بدن ایده‌آل» به مصرف دارو، رژیم‌های سخت و جراحی‌های پرهزینه روی آورده‌اند.

در ادبیات توسعه فرهنگی، صنایع‌دستی معمولاً در زمره حوزه‌هایی قرار می‌گیرد که در تقاطع اقتصاد محلی، میراث ناملموس و نظام‌های دانشی بومی شکل می‌گیرند. این ویژگی دوگانه سبب می‌شود که مدیریت آن صرفاً با منطق تولید صنعتی یا صرفاً با رویکرد حفاظت فرهنگی قابل‌توضیح نباشد. در ایران اما به نظر می‌رسد دقیقاً همین پیچیدگی ماهوی به یکی از نقاط مبهم در سیاست‌گذاری تبدیل شده است. با وجود گستره کم‌نظیر رشته‌های صنایع‌دستی، پراکندگی جغرافیایی تولید و نقش تاریخی آن در اقتصاد مناطق مختلف کشور، این حوزه در بسیاری از مباحث کلان توسعه‌ای کمتر به‌عنوان یک مسئله ساختاری موردتوجه قرار گرفته است. پرسش اساسی اینجاست که چرا یکی از قدیمی‌ترین نظام‌های تولید فرهنگی در ایران هنوز در سطح سیاست‌گذاری با یک چارچوب تحلیلی منسجم مواجه نشده است. از سوی دیگر تحولات چند دهه اخیر در اقتصاد جهانی صنایع فرهنگی، جایگاه صنایع‌دستی را در بسیاری از کشورها از یک فعالیت سنتی به بخشی از زنجیره اقتصاد خلاق ارتقا داده است؛ حوزه‌ای که به واسطه پیوند میان دانش بومی، طراحی معاصر، گردشگری فرهنگی و بازارهای جهانی می‌تواند به یکی از موتورهای توسعه محلی تبدیل شود. در چنین فضایی این پرسش اهمیت پیدا می‌کند که صنایع‌دستی ایران تا چه اندازه توانسته در این تحولات جایگاه خود را بازتعریف کند. آیا سیاست‌های موجود توانسته‌اند میان تولید سنتی، بازار معاصر و نظام آموزش و پژوهش پیوند ایجاد کنند یا آنچه شکل‌گرفته مجموعه‌ای از برنامه‌های پراکنده و کوتاه‌مدت بوده است که هنوز به یک راهبرد توسعه‌ای تبدیل نشده‌اند. هم‌زمان مجموعه‌ای از نشانه‌ها در سال‌های اخیر توجه پژوهشگران را به وضعیت این حوزه جلب کرده است؛ از تغییر الگوهای تولید و مصرف در بازار صنایع‌دستی گرفته تا تحول در ساختارهای اشتغال محلی، مهاجرت نیروهای ماهر، و تغییر نسبت میان دانش سنتی و آموزش رسمی در این حوزه. هر یک از این تحولات پرسش‌های مهمی را درباره آینده صنایع‌دستی ایران مطرح می‌کند: آیا زیرساخت‌های مدیریتی و سیاستی موجود قادر به‌مواجهه با این دگرگونی‌ها هستند؟ نقش نهادهای علمی و پژوهشی در تحلیل این تحولات چه بوده است؟ و مهم‌تر از همه اینکه در غیاب یک نظام داده‌محور و تحلیل‌محور، تصمیم‌گیری درباره آینده این حوزه بر چه مبنایی صورت می‌گیرد. همین پرسش‌ها زمینه‌ای است که در ادامه گزارش و در گفت‌وگو با کارشناسان به مناسبت آغاز هفته صنایع‌دستی این حوزه موردبررسی قرار می‌گیرد.