سال گذشته ویدئویی منتشر شد که ادعا می‌کرد از گوزن زرد ایرانی در مراسم اربعین استفاده شده است. همان زمان شما یادداشتی نوشتید و با شش دلیل نادرستی چنین ادعایی را توضیح دادید. به نظرتان چرا چنین شایعه‌ای تا این اندازه فراگیر شد؟

مهم‌ترین دلیل این مسئله به کمبود اطلاع‌رسانی درباره گونه‌های حیات‌وحش ایران برمی‌گردد. ما درباره برخی گونه‌ها، مانند یوزپلنگ آسیایی، در دو دهه اخیر بیشتر محتوا تولید و منتشر کرده‌ایم. در نتیجه، حساسیت عمومی نسبت به این گونه افزایش یافته است. اما بسیاری از گونه‌های دیگر، از جمله گوزن زرد ایرانی، هنوز برای عموم مردم ناشناخته هستند. بخش بزرگی از جامعه اطلاعات دقیقی درباره ویژگی‌ها، زیستگاه‌ها و وضعیت حفاظتی آن ندارد. همین موضوع باعث می‌شود که انتشار یک خبر یا ویدئوی نادرست به‌سرعت مورد توجه قرار بگیرد.

در حال حاضر گوزن‌های زرد ایرانی در چه سایت‌هایی نگهداری می‌شوند؟

سازمان حفاظت محیط‌زیست چند مرکز برای تکثیر و نگهداری از این گونه دارد. از جمله این مناطق می‌توان به جزیره اشک در دریاچه ارومیه و رشکان در آذربایجان غربی، فندقلو در اردبیل، مانشت و قلارنگ در ایلام، میان‌کتل و ارسنجان در فارس، دشت ناز در مازندران و باغ شادی در یزد اشاره کرد. علاوه بر این، دو مجموعه خصوصی نیز با نظارت سازمان حفاظت محیط‌زیست فعالیت می‌کنند. این مراکز براساس تفاهم‌نامه با سازمان، وظیفه تکثیر و نگهداری از گوزن‌های زرد ایرانی را بر عهده دارند.

آیا امکان بهره‌برداری اقتصادی از این گونه در مراکز خصوصی وجود دارد؟

گوزن زرد ایرانی گونه‌ای در معرض خطر انقراض است و به همین دلیل، بهره‌برداری از آن با هدف تولید گوشت یا استفاده‌های مشابه امکان‌پذیر نیست. البته در برخی کشورها از صدور مجوزهای شکار تروفه برای تأمین هزینه‌های حفاظت استفاده می‌شود، اما چنین موضوعی درباره گوزن زرد ایرانی فعلاً مطرح نیست.

شما پروژه‌هایی را برای بازگرداندن این گونه به طبیعت اجرا می‌کنید. این طرح‌ها شامل چه زیستگاه‌هایی و در کدام استان‌ها می‌شوند؟

وقتی جمعیت یک گونه در مراکز تکثیر افزایش پیدا می‌کند، دو راه داریم؛ یا باید مراکز جدیدی ایجاد کنیم یا اینکه برای بازگرداندن گونه به زیستگاه‌های طبیعی آن برنامه‌ریزی کنیم. در سال‌های گذشته، پروژه معرفی مجدد گوزن زرد ایرانی در پارک ملی دز آغاز شد. این منطقه اهمیت زیادی دارد، زیرا آخرین جمعیت طبیعی این گونه در همین محدوده زندگی می‌کرد. از سال ۱۳۹۸ تعدادی گوزن‌ در این منطقه رهاسازی شدند و تلاش کردیم از همان ابتدا جوامع محلی را نیز در روند حفاظت مشارکت دهیم. در سال جاری هم همین رویکرد را در قالب دو پروژه در منطقه شکارممنوع «روشنکوه» در استان فارس و منطقه حفاظت‌شده «باغ شادی» در شهرستان خاتم استان یزد دنبال می‌کنیم. هدف ما این است که با جلب مشارکت مردم محلی بتوانیم زیستگاه‌های این گونه را گسترش دهیم.

این معرفی در منطقه‌ای که زیستگاه تاریخی گونه نیست، مشکلی ایجاد نمی‌کند؟

نه، احتمالاً. به این خاطر می‌گویم احتمالاً، زیرا قطعیتی وجود ندارد. ولی ما زیستگاه را با مطالعات ارزیابی و مطلوبیت مناسبی برای گونه گوزن زرد ایرانی برآورد کرده‌ایم.

آیا پیش از تجربه معرفی مجدد گوزن زرد در دز، چنین تجربه‌ای در ایران وجود داشته است؟

بله. در دهه ۱۳۶۰ برنامه‌هایی برای رهاسازی گوزن زرد ایرانی در مناطقی مانند کرمانشاه، جزیره کیش و پارک ملی کرخه اجرا شد، اما اطلاعات دقیقی درباره سرنوشت بسیاری از این گوزن‌ها در دست نیست. به همین دلیل، امروز تأکید زیادی بر پایش علمی و بلندمدت این پروژه‌ها وجود دارد. پایش، بخش جدایی‌ناپذیر هر پروژه معرفی مجدد گونه‌هاست. گوزن زرد ایرانی حیوانی بسیار محتاط، مخفی‌کار و عمدتاً شب‌فعال است. به همین دلیل، مشاهده مستقیم آن کار ساده‌ای نیست و استفاده از ابزارهای نوین برای پایش آن ضروری است. گردنبندهای ماهواره‌ای یکی از مهم‌ترین این ابزارها هستند. این تجهیزات به ما کمک می‌کنند تا مسیر حرکت، محدوده پراکنش، قلمرو، مسافت طی‌شده و الگوهای رفتاری حیوان را بررسی کنیم. چنین اطلاعاتی نقش بسیار مهمی در مدیریت و حفاظت از گونه دارد.

شما از پایش علمی صحبت کردید، ولی یکی از موضوعاتی که درباره پروژه دز مطرح شده، به چالش استفاده از گردنبندهای ماهواره‌ای برای پایش گوزن‌ها برمی‌گردد. شما در پایش زیستگاه دز توانستید از این فناوری استفاده کنید؟

ما این تجهیزات را تهیه کرده‌ایم، اما هنوز موفق به دریافت مجوزهای لازم برای نصب آن‌ها نشده‌ایم. این موضوع یکی از چالش‌های جدی ماست. البته نمونه‌های داخلی نیز وجود دارند که با استفاده از شبکه تلفن همراه کار می‌کنند، اما کارایی آن‌ها به پوشش مخابراتی منطقه وابسته است و در بسیاری از زیستگاه‌ها نمی‌توانند اطلاعات دقیقی ارائه دهند. اگر واقعاً قصد داریم از گونه‌های ارزشمند کشور محافظت کنیم، باید بتوانیم از همه ظرفیت‌ها استفاده کنیم. این موضوع شامل دانش تخصصی و فناوری‌های نوین تا مشارکت مردم محلی و مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها می‌شود. حفاظت از حیات‌وحش یک مسئولیت جمعی است و تنها در سایه همکاری همه نهادها و گروه‌ها می‌توانیم به نتایج پایدار دست پیدا کنیم.