سومین دورۀ جشنوارۀ جایزۀ ملی وجدان محیط‌زیست در کسب‌وکار، با مشارکت معاونت گردشگری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و حمایت دستگاه‌های فرابخشی حوزۀ محیط‌زیست و انتخاب برترین‌های محیط‌زیست، یکشنبه هشتم مهرماه ۱۴۰۳ برگزار خواهد شد. دبیر کمیتۀ ملی طبیعت‌گردی کشور در گفت و گو با «پیام ما» با اشاره به محوریت گردشگری سبز در این دوره از نشان ملی وجدان محیط‌زیست از سهم ۹درصدی صنعت گردشگری در گرمایش جهانی، گفت.

ایران در حوزۀ میراث، ۳۴ هزار اثر ثبتی، ۱۹هزار محوطۀ تاریخی و هزاران بنای تاریخی دیگر دارد که شرایط و میزان آسیب‌پذیری آن‌ها با هم متفاوت است، اما بناهای با ابعاد کوچک یا ثبت‌نشده، در معرض آسیب بیشتری قرار دارند و کمتر هم به آن‌ها پرداخته می‌شود. از تپه‌های تاریخی گرفته تا غارها و سنگ‌نگاره‌ها، همچنین خانه‌ها و کاروانسراهایی که تیغ فرسودگی و تخریب هر روز زخمی‌ترشان می‌کند. پیگیری اخبار منتشرشده در همین چند هفتۀ اخیر، آمار قابل‌توجهی از آسیب‌ها به این میراث ارزشمند را نشان می‌دهد. ارزشی که «محمدرضا کارگر» عضو هیئت علمی دانشگاه میراث و مشاور معاونت میراث فرهنگی هم آن را تأیید می‌کند و دربارۀ ضرورت حفظ تمامی این بناها به «پیام ما» می‌گوید: «حتی بناهای تاریخی با ابعاد کوچک‌تر هم باید در استان‌ها محافظت شوند؛ چون برای گردشگری و اقتصاد یک منطقه اهمیت زیادی دارد. نمونۀ موفق آن هم در کشور مثل ایتالیا رقم خورده و یک طرح خوب دراین‌باره اجرا کرده‌اند.»

آخرین رتبه‌بندی شاخص گذرنامه «هنلی» نشان می‌دهد، گذرنامه ایران با مجوز سفر به ۴۳ کشور بدون نیاز به دریافت ویزا، در رتبۀ ۹۴ جهان قرار دارد. البته ایران در این جایگاه هم‌رتبۀ سودان و جزو کشورهای در رتبۀ پایین جدول به شمار می‌رود. اما نکتۀ مهم اینکه، همین رتبه هم در مقایسه با سال گذشتۀ میلادی، دو پله سقوط دارد. یعنی شاخص رتبه‌بندی گذرنامه ایران، از پلۀ ۹۲ با دسترسی به ۴۴ مقصد، به رتبۀ کاهش‌یافتۀ جدید رسیده و هرچند نزولش چندان محسوس نیست، اما به‌هرصورت روند روبه‌بهبود این شاخص را طی سال‌های گذشته تا حدودی متوقف کرده و نیازمند یک برنامه‌ریزی برای ایجاد روابط بین‌المللی باثبات و قابل اعتماد با سایر کشورها دارد تا این جایگاه را بهبود بخشد.

نگاه به صنعت گردشگری در کشور ما تاکنون بیشتر شبیه به یک عروسک در دست دخترکی بازیگوش بوده است؛ شیئی زیبا که هرگاه دخترک گریه کرد، بدهیم دستش تا اشک‌هایش بند بیاید؛ برای جامعه‌ای که هتل‌هایش، موزه‌هایش و حتی بسیاری از رستوران‌هایش به ضرب سیلی صورت خودشان را سرخ نگه داشته‌اند و روزبه‌روز هزینه‌هایشان به جایی می‌رسد که تصمیم به تغییر کاربری گرفته یا نهایتاً تعدیل‌نیرو، استفاده از واژۀ صنعت کمی اغراق و چیزی شبیه به مضحکه به نظر می‌رسد. دولت روحانی در آغاز فعالیتش در سال ۹۲، به‌دلیل رشد بی‌حدوحصر تورم در دولت قبل، ناگزیر به مهار بود و عملاً اغلب کسب‌وکارها مانند کسب‌وکارهای مرتبط با گردشگری، یک توقف ناخواسته را تا سال‌ها تجربه کردند. البته که در ادامه رشدی اندک صورت پذیرفت، اما به نسبت ظرفیت‌های کلان کشور در حوزه‌های گردشگری فرهنگی و طبیعی ناچیز بود. دولت سیزدهم هم در طول سه سال فعالیتش در حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی، آب پاکی را روی دست گردشگری ریخت و عملاً صنعت سفر، گردشگری و هتلداری را به محاقی عمیق فرو برد. حال روی سخن با دولت چهاردهم است که میراث‌دار دولتی است که از هر حیث تلاشی جهادی و شبانه‌روزی را می‌طلبد که سرمایۀ اجتماعی ازدست‌رفتۀ کشور را مجدد به دست آورده و شالوده‌ای نوین را بنا گذارد. «مسعود پزشکیان» به‌واسطۀ سال‌ها حضور در مجلس در قامت نماینده، با رویکردی ساختاریافته و قانون‌گرا، دولت چهاردهم را بنا می‌گذارد و ادعا دارد که کار را بایستی به کاردان سپرد. این نکته بسیار حائز اهمیت است که رئیس‌جمهور با نگاهی کارشناسی به امور بنگرد، ولی مسئلۀ بزرگ، فقدان نیروی زبده و مهم‌تر از آن نیرویی ساختارمند است. در کشور ما کار تیمی و ساختاری از صدر تا ذیل معنا و مفهومی ندارد، چه رسد که کار، دولتی هم باشد و این کار را بسیار پیچیده می‌کند. حضور شخصی مثل پزشکیان که دست دوستی به‌سمت طیف‌های مختلف دراز کرده، روزنۀ امیدی است به یک آغاز؛ یک آغازی که شایسته‌سالار است و نگاهی تشکلی و حزبی به دولت ندارد. در ادامه به ۱۰ حوزۀ استراتژیک و بنیادین در ارتباط با صنعت گردشگری کشور اشاره می‌کنم.

برای اولین‌بار در تاریخ سیاسی ایران، برای انتخاب وزیرهای کابینۀ دولت منتخب، گروهی به نمایندگی از افکار و اقشار مختلف دور یک میز می‌نشینند و گزینه‌های احتمالی را بررسی می‌کنند. پیش از دولت چهاردهم ساز‌و‌کار انتخاب وزیر نامشخص بود و کسی غیر از گروهی نامشخص نمی‌دانست که گزینه‌های احتمالی کدام‌اند و همین موضوع اولین زمینۀ وجود رانت را پایه‌گذاری می‌کرد. حالا در دولت «مسعود پزشکیان» رئیس‌جمهور منتخب، امکانی فراهم شده است که انتخاب وزیر از پایین به بالا مشخص شود و نه مانند دوره‌های گذشته نامشخص، مبهم و دیکته‌ای! اعضای کمیتۀ وزارت گردشگری وظیفۀ مهمی در پیش دارند؛ باید کسی را انتخاب کنند که عزمی جدی برای حل ابرچالش‌های گردشگری را داشته باشد و بتواند جای پای گردشگری را در دولت آينده بزرگ‌تر کند. در میزگرد «پیام ما» با «حرمت‌الله رفیعی» رئیس انجمن دفاتر خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی و «محسن حاجی‌سعید» رئیس انجمن جامعۀ راهنمایان گردشگری دربارۀ شاخص‌های وزیر آينده، چالش‌های پیش‌روی او و اولویت‌هایی که باید مدنظر داشته باشد، گفت‌وگو کردیم.

هر سه حوزه زیرمجموعه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی چالش‌های زیادی دارند؛ چالش‌هایی که موجب شده نه تنها این حوزه‌ها از صف تاثیرگذاری در توسعه پایدار جا بمانند بلکه حتی جایگاه اصلی خود را هم نداشته باشند. چالش‌ها از سطح مسائل کلان چون فراموشی، تخریب، کاهش قابل توجه گردشگری خارجی و ... گذشته و به تلاش برای بقا تبدیل رسیده است. این چالش‌ها اگرچه نسل به نسل از دولتی به دولت بعد منتقل شده‌اند، اما گرد زمان هم نتوانسته از اهمیت آن‌ها بکاهد. در این گزارش با کارشناسان حوزه‌های مختلف به گفت‌وگو نشسته‌ایم تا مهم‌ترین چالش‌های این حوزه را به دولت منتخب گوشزد کنند؛ هرچند به نظر می‌رسد انتخاب مدیران متخصص و آگاه می‌تواند گام بلندی برای رفع بسیاری از همین چالش‌های کهنه باشد. این در حالی است که رئیس دولت چهاردهم در کارزار انتخاباتی‌اش از راهبردهای کارشناسانه برای گره‌گشایی مشکلات حوزه‌های مختلف خبر داد و حالا کارشناسان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی می‌گویند چاره عبور از مشکلات این حوزه هم همین کارشناسی‌هاست.

|پیام ما| اوضاع نابه‌سامان اقتصادی در حوزۀ گردشگری از چند سال پیش شروع شد؛ سیل سال ۱۳۹۸ بسیاری از زیرساخت‌های گردشگری را از بین برد، گرانی بنزین در پاییز ۱۳۹۸ آمار سفر را کاهش داد، تورم و گرانی رشد اقامتگاه‌های غیرمجاز و تعطیلی اقامتگاه‌های مجاز را رقم زد، کرونا نفس نیمه‌جان این صنعت را گرفت و سال گذشته هم پلمپ مراکز به‌دلیل رعایت نکردن حجاب، خنجر دیگری بر پیکر صنعت گردشگری زد. آمارها نشان می‌دهد آسیب‌های گرانی بنزین و سیل در سال ۱۳۹۸، حدود ۳۰۴ میلیارد ریال خسارت به صنعت گردشگری کشور وارد کرد. مرداد ۱۴۰۰ رئیس وقت کمیسیون گردشگری اتاق بازرگانی ایران، از بیکاری ۱۳هزار راهنمای گردشگری در ایران و خسارت ۱۲ هزار میلیارد تومان صنعت گردشگری خبر داد. در پاییز ۱۴۰۱ و با فروکش کردن پاندمی کرونا، مرکز پژوهش‌های مجلس، خسارت‌های کرونا به صنعت گردشگری را به این شرح اعلام کرد: ۲۰۷ هزار و ۱۴۳ میلیارد ریال خسارت اقتصادی و ۸۷ هزار و ۵۲۵ بیکاری و با چالش پلمپ به‌دلیل «رعایت نکردن شئونات و حجاب»، حداقل شغل بیش از ۷۰۰ نفر تحت‌تأثیر قرار گرفت. حالا وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، بدون اشاره به همۀ این خسارت‌ها، از ایجاد اشتغال ۴۰ هزار نفری در دولت سیزدهم می‌گوید.

بافته‌های چوبی به هر بخشی از این سرزمین که می‌رسد، خودش را با اقلیم همسو و سازگار می‌کند و اسمی متفاوت می‌گیرد. در همدان به «مرواربافی»، در گیلان به «حصیربافی» و در برخی دیگر از شهرهای شمالی به «بامبوبافی»، در شوش به «ترکه‌بافی»، در مراغه به «چم‌بافی» و در لرستان به «درج‌بافی» معروف است. در آذربایجان شرقی از درخت «موسون»، در مرند از ساقۀ گندم، در خراسان جنوبی از بید، بادامک و گز بافته‌های چوبی تولید می‌شود. درختان خودروی ارغوان در منطقۀ هورامان کردستان سبب شده تا هنر ارغوان‌بافی با این دیار پیوند دیرینه داشته‌ باشد.