آلبوم خبرساز عکس‌های ناصرالدین‌شاه در کاخ گلستان رونمایی شد

نمایش مجازی آلبوم گمشده ناصری

| پیام ما | عکس‌های گمشده ناصرالدین‌شاه را پنج ماه بعد در قفسه کناری پیدا کرده بودند. اسفند سال پیش بر همه عیان شده بود که آلبومی از نخستین عکس‌های ثبت‌شده ایران در کاخ گلستان گم شده است و خبر عجیب، 13 مرداد امسال مثل توپ صدا کرد: «کسی نمی‌داند آلبوم عکس‌های ناصرالدین شاه قاجار کجاست.» و 28 مرداد خبر آمد که آلبوم پیدا شده است و در روزهای گذشته، از تصاویر این آلبوم خبرساز در نمایشی مجازی، رونمایی شد.

دو روز طول کشید تا مدیر مجموعه جهانی کاخ گلستان خبر گم‌شدن آلبوم را تایید کند و بگوید:   «اواخر اسفند‌ سال ۹۸ امین‌‌اموال آلبوم‌خانه کاخ گلستان در آخرین انبارگردانی خود متوجه شد یک آلبوم ناصری حاوی ۱۰۰ قطعه عکس کوچک در قفسه نیست.» آفرین امامی به وزارت میراث فرهنگی گفته بود که بعد از اعلام امین اموال آلبوم‌خانه کاخ گلستان در اسفندماه سال ۹۹ مبنی بر مفقود شدن آلبوم ناصری و احتمال جابه‌جا شدن در قفسه‌های آلبوم‌خانه، انبارگردانی اموال توسط شخص امین اموال انجام شد که این آلبوم پیدا نشد. به گفته او تعداد آلبوم‌های عکس موجود در آلبوم‌خانه کاخ گلستان بسیار و آلبوم ناصری مفقود شده کوچک بود. این آلبوم اولین تصاویر ثبت‌شده در ایران را در خود دارد و در حالی گم شده بود که آلبوم‌خانه سلطنتی از بخش‌های غیرقابل بازدید عموم کاخ گلستان بوده و ورود به آن حتما باید با مجوز از سوی سازمان میراث فرهنگی و مدیریت مجموعه صورت می‌گرفت. همان روزها گفته شد که پای پلیس اینترپل و قوه‌قضائیه هم به قضیه باز شده اما مسئولان هم گویا اطمینان داشتند که آلبوم فقط گوشه‌ای در شلوغی کاخ گم‌شده است. در نهایت اما آلبوم مفقود شده‌ای که یکصد قطعه عکس از زنان ناصرالدین‌شاه را در خود جای داده بود و بیشتر آن‌ها را شخص ناصرالدین شاه ثبت کرده بود، به ادعای مدیر مجموعه جهانی کاخ گلستان، در انبارگردانی‌ای که توسط کمیته‌ای متشکل از نمایندگان اداره کل موزه‌ها و اموال منقول فرهنگی تاریخی، اداره ‌کل حراست، یگان حفاظت میراث‌فرهنگی و ذی‌حسابی و اداره ‌کل امور مالی وزارتخانه و مدیریت کاخ گلستان انجام شد، ساعت ۱۱ صبح ۲۸ مردادماه در یکی از قفسه‌های آلبوم خانه کاخ گلستان پیدا شد.

حالا «آلبوم شماره ۳۶۲» درحالی در فضای‌مجازی رونمایی شده است که بعد از جنجال‌ها پشت سر، بسیاری از خبرنگاران درخواست داشتند آلبوم یافت‌شده در حضور رسانه‌ها و کارشناسان رونمایی شود و امکان راستی‌آزمایی درباره ماجرا وجود داشته باشد.

ایسنا از رونمایی این آلبوم گزارش داده و نوشته است: «آفرین امامی، مدیر مجموعه جهانی کاخ گلستان  در بخش نخست برنامه رونمایی از این آلبوم که به صورت مجازی برگزار شد، به تاریخچه اختراع دوربین عکاسی و وارد شدن آن به کشور و علاقه ناصرالدین شاه به عکاسی اشاره می‌کند. او درباره آلبوم‌خانه کاخ گلستان می‌گوید: این مرکز دومین و بزرگترین آلبوم‌خانه دنیا به حساب می‌آید که جمع‌آوری تصاویر آن از ۱۲۸۶ قمری آغاز شده است، یعنی قدمت جمع‌آوری تصاویر به ۱۷۶ سال می‌رسد. همچنین بیشترین عکس‌های دوره ناصری در سال ۱۲۷۵ قمری گرفته می‌شود.»

امامی با اشاره به این‌که اکنون ۶۱ هزار اثر در آلبوم‌خانه این کاخ نگهداری می‌شود، ادامه می‌دهد: « این مجموعه تصاویر شامل عکس‌ها، آلبوم‌ها، زونکن‌ها، محصولات پایشی، نگاتیو و پوزیتیو است که تصاویر موجود آن با موضوعاتی مانند مسابقات زنان قاجار، سفرهای پادشاهان قاجار، کودکان، همسران، افراد درباری، طبیعت بناهای قدیمی آن دوره و بناهای تاریخی، مراسم‌ها و جشن‌ها با استفاده از دو تکنیک مختلف عکاسی شده‌اند.»

او همچنین از نمایش دیگر آثار تاریخی مجموعه جهانی کاخ گلستان به صورت پخش زنده در صفحه اینستاگرامی کاخ گلستان خبر می‌دهد.

در ادامه این پخش آنلاین، منصوره آزادواری، مسئول امور‌بین‌الملل و کارشناس هنری مجموعه جهانی کاخ گلستان با نشان‌دادن تصویر صفحه نخست آلبوم می‌گوید: «این آلبوم ۵۰ صفحه و ۱۰۰ تصویر را شامل می‌شود که توسط شخص ناصرالدین شاه حاشیه‌نویسی شده است. طبق چیزی که این شاه قاجاری در سال ۱۳۰۳ در بالکن عمارت دوشان تپه نوشته است در زمان نوشتن این حاشیه در آلبوم ۲۲ سال از گرفتن تصاویرِ آن گذشته، بنابراین تاریخ ثبت این عکس‌ها حدودا مربوط به ۱۲۴۴ شمسی است و در سال ۱۲۶۵ شمسی حاشیه‌نویسی انجام شده است.»

او در ادامه با ورق‌زدن برخی از صفحه‌های این آلبوم می‌گوید: «شروع آلبوم با تصویری از ناصرالدین شاه است که تحقیقا در نیمه اول صفحه قرار دارد و تصویری از جوانی اوست و تصویر دوم متعلق به مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه است. در کنار آن کلمه «مرحومه» مرقوم شده، یعنی در زمان نوشتن حاشیه، وی مرحوم شده بود.»

مسئول امور بین‌الملل و کارشناس هنری مجموعه جهانی کاخ گلستان گرفتن فیگور مشخص و نشستن همه افرادی را که تصویر آن‌ها در این آلبوم هست روی یک صندلی مشخص (که اکنون در تالار آینه کاخ در معرض نمایش است)، نکته‌ خاص این آلبوم ناصری می‌داند و ادامه می‌دهد: «تصویر سوم آلبوم متعلق به «سلطان حسین میرزا» و تصویر چهارم متعلق به «کامران میرزا» است.»

«آزادواری» با اشاره به این‌که تصاویر بعدی متعلق به بانوان حرم ناصری است، تاکید می‌کند: «آلبومی که تصاویر در آن قرار گرفته ایرانی نیست و آن‌چه محرز است، بین سفر دوم و سوم ناصرالدین شاه، عکس‌های آلبوم ناصری انتخاب شده و در این آلبوم قرار گرفته و حاشیه‌نویسی ناصرالدین شاه انجام شده است.»

او با بیان این‌که پژوهش روی این آلبوم هنوز می‌تواند انجام شود، ادامه می‌دهد: « هر کدام از آثار موجود در کاخ گلستان می‌توانند موضوع پژوهشی گسترده باشند.»

همچنین ملکیان، متخصص مرمت نسخ خطی و اسناد دور قاجار نیز در ادامه این رونمایی مجازی در توضیحاتی می‌گوید: «سعی کردیم استحکام‌بخشی اولیه را روی این اثر انجام دهیم، هر چند به نسبت قدیمی بودن آن، خوشبختانه آسیب چندانی ندیده است.» در آن زمان علت مفقود شدن این آلبوم عکس در آلبوم‌خانه کاخ گلستان را کوچک بودن سایز آن نسبت به ابعاد دیگر آلبوم‌های مجموعه اعلام کردند و گفتند به همین علت در قفسه‌های آلبوم‌خانه جابه‌جا شده و مشخص نبوده است.

درباره آلبوم مشهور شاه قاجار

بعد از گم‌شدن آلبوم، عباس امانت، استاد تاریخ و مطالعات بین‌المللی دانشگاه ییل آمریکا که در دهه چهل این آلبوم‌ها را مطالعه کرده، درباره جزئیات آلبوم گم‌شده ناصرالدین‌شاه گفته بود که « این آلبوم می‌تواند از تصاویر گردآوری‌شده توسط شخص ناصرالدین‌شاه بوده باشد، مجموعه‌ای که ناصرالدین‌شاه در مواردی حتی با خط خودش ذیل یا پشت آن‌ها را قلمی کرده که مثلاً تصویر چه کسی یا چه کسانی است و به چه مناسبتی ثبت شده است، اما به هرحال شناسایی اینکه کدام مجموعه مفقود شده، نباید چندان دشوار باشد.» 

فرادید از امانت نقل کرده بود که تصاویر آلبوم‌های خصوصی ناصرالدین‌شاه در طول سلطنت طولانی او گردآوری شده، به ویژه در سال‌های بعد از ۱۸۷۰ که فن عکاسی در ایران بیش از گذشته معمول و مورد توجه قرار گرفت. او از علاقه‌مندان و پیشروان هنر عکاسی بود و به ارزش ثبت تصاویر و لحظه‌های روزگارش آگاه بود. تصاویر فراوانی نیز از زندگی اندرون شاهی، زنان محبوبش، سبک و سیاق ساکنان کاخ و خواجگان و غلامان حضور و همچنین سفرهای داخله را به تصویر کشیده و همه آن‌ها را در مجموعه‌های چندی گردآوری کرده بود. همچنین تعدادی از این عکس‌ها که ارزش هنری یا تاریخی ویژه‌ای داشتند توسط تنی چند از محققین از جمله ایرج افشار با ذکر پاره‌ای توضیحات به چاپ رسیده است. برخی از طرح‌ها و کاریکاتورهای باقیمانده ناصرالدین‌شاه و یا آثار هنرمندان هم‌عصرش، چون صنیع‌الملک را نیز در این آلبوم‌ها می‌توان دید.