کرونا تولید پسماند بیمارستانی و هزینه امحا آن را افزایش داد 

وعده شهرداری برای دفن بهداشتی پسماندهای پزشکی

مدیرکل دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط زیست: هزینه جمع آوری زباله‌های عفونی از بیمارستان‌ها بیشتر شده است.

پیام ما – دو سال از آن روزی که انگشت یک بیمار در میان زباله‌های بیمارستانی پیدا شد، می‌گذرد. همان وقت اعلام شد که یک فرد خاطی دستگیر شده و از آن روز به بعد وضعیت بی‌خطرسازی و دفن پسماندهای بیمارستانی تغییر کرده است. بیمارستان‌ها اما همچنان زباله تولید می‌کنند، بعد از ورود کرونا به ایران میزان تولیدشان افزایش چشمگیرتری هم پیدا کرده است. زباله‌ها آنقدر زیادند که حالا مدیرعامل سازمان پسماند شهرداری تهران وعده داده که تا پایان سال برای آن‌ها یک سلول بهداشتی مجزا ایجاد می‌کند: «اورهال تاپ‌ترن‌ها و سلول دفن بهداشتی پسماندهای پزشکی و بیمارستانی ‏تا پایان سال به اتمام می‌رسند‎». تحقق این وعده می‌تواند به کاهش نگرانی‌ها درباره چگونگی دفن پسماندهای بیمارستانی منجر شود. 

فعالان حوزه سلامت همواره نسبت به وضعیت زباله‌های بیمارستانی ابراز نگرانی می‌کنند. برای نمونه علیرضا زالی رئیس ستاد مقابله با کرونای تهران چندی پیش اعلام کرده بود که کانون دفن و امحای پسماندهای بیمارستانی در کشورهای دیگر به کانون کرونا تبدیل شدند. هرچند که او اعلام کرده بود که در میان کارکنان سازمان پسماند ابتلاها کمتر بوده است، اما کارگران بخش جمع آوری زباله های عفونی در منطقه آرادکوه از وضعیت سلامت خود نگرانند. تعدادی از آن‌ها چندی پیش به خبرنگار مهر گفته بودند که در زمانه کرونا شغل‌شان را پنهان می‌کنند:«حتی اعضای خانواده هم از ما واهمه دارند.» 

سرانه تولید زباله‌های بیمارستانی در تهران 5 کیلویی شد

آمارها می‌گویند سرانه تولید زباله بیمارستانی در سال 86 به ازای هر تخت 2.75 کیلوگرم در تهران بوده است. عددی که سیزده سال بعد، کرونا آن را افزایش داد. چنانچه رییس ستاد مقابله با کرونای تهران، تیرماه اعلام کرد که به طور میانگین هر تخت بیمارستانی حدود 3.5 تا 5 کیلوگرم زباله بیمارستانی تولید می‌کند که بخشی از آن هم عفونی است. مدیرعامل سازمان پسماند شهرداری تهران اما اولین روز آبان سال 99 خبر داد که سرانه تولید زباله بیمارستانی روزانه به 100 تن رسیده است. از مهم‌ترین عواملی که این روزها در افزایش میزان زباله‌های بیمارستانی موثر بوده، کروناست. طبق آمار اداره محیط زیست انسانی استان تهران، ویروس تاجدار باعث شده تا حجم زباله‌های بیمارستانی که در اوایل اسفند 98 حدود 80 تن بود، حالا به این میزان افزایش پیدا کند. حسن پسندیده، مدیرکل دفتر مدیریت پسماند سازمان حفاظت محیط زیست به «پیام ما» می‌گوید که یکی از دلایل افزایش این حجم زباله بیمارستانی به این دلیل است که این روزها در زمانه شیوع کرونا، با تمام اقلامی که در بیمارستان‌ها استفاده می‌شود، مانند زباله عفونی و پرخطر رفتار می‌شود: « این روزها حتی بقایای مواد غذایی که در بیمارستان استفاده می‌شود، پسماند عادی نیست و پسماند ویژه است، میزان البسه و روپوش‌های پزشکی در بیمارستان‌ها هم زیاد شده، زیرا هر کدام از آن‌ها هم در رده پسماند بیمارستانی طبقه‌بندی می‌شود تا کوچکترین ریسکی برای انتفال بیماری وجود نداشته باشد. بنابراین این باعث می‌شود که میزان وزنی زباله‌ها افزایش پیدا کند.» زباله‌های بیمارستانی چند گروهند. تمام آن‌ها اما پرخطر نیستند، بعضی از آن‌ها مواد زائد معمولی‌اند و مانند زباله‌های خانگی‌اند و مثل زباله‌های معمولی دفع می‌شوند. بخش دیگری از زباله‌ها اما پاتولوژیک و رادیو اکتیوند، بخش دیگر مواد زائد شیمیایی‌اند و گروه دیگر مواد زائد عفونی‌اند که حجم‌شان این روزها به واسطه شیوع کرونا در بیمارستان‌ها چشمگیر است. طبق یک پژوهش که نوشین مردانی، دانشجوی دوره دکترای تخصصی علوم محیط زیست،علوم و تحقیقات تهران انجام داده است، زباله‌های عفونی هم خودشان به 12 نوع تقسیم می‌شوند که بخشی از آن‌ها، شامل فرآورده‌های خونی‌ است و بخش دیگری مربوط به ابزار و وسایلی‌اند که از آن‌ها در انواع جراحی‌ها استفاده می‌شده است.

گند زباله‌ها گرفته می‌شود

گندزدایی مواد زائد بیمارستانی معمولا به چند روش انجام می‌شود، گند زدایی مواد زائد جامد بیمارستانی معمولا از طریق دستگاه اتوکلاو انجام می‌شود. دستگاهی که در درجه حرارت حدود 160 درجه سانتی گراد و فشار بالا و از طریق ایجاد بخار قادر به گندزدایی است. این روش در دهه 70 عموما مورد استفاده در بیمارستان‌ها نبود. زیرا دستگاه‌ها گران بودند و کار کردن با آن‌ها نیازمند وجود کارشناس و اپراتور ماهر بود. اتوکلاو اما این روزها عموما در بیمارستان‌های تهران به کار گرفته می‌شود. پسندیده می‌گوید: «دست کم تمام بیمارستان‌ها در تهران دارای این دستگاه‌اند و زباله‌ها در آن‌ها امحا می‌شود.» او در مقابل انتقادات را هم می‌پذیرد که گاهی پسماندهای پاتولوژیک شامل اجزای بدن انسان هم در میان پسماندها وجود داشته: «این روزها باتوجه به شرایط فعلی جامعه، نظارت‌ها بالاتر رفته است، ممکن است مواردی هم وجود داشته باشد که تخلفاتی دیده شود، که البته آن‌ها هم باید از بین بروند.» در مقابل پسماندهای بیمارستانی که عموما در دستگاه اتوکلاو امحا می‌شوند، کلینک‌ها و درمانگاه‌هایی وجود دارند که گاهی عمل‌های جراحی بدون مجوزی انجام می‌دهند اما چون شرایط امحای زباله را ندارند، عموما زباله‌هایشان به صورت معمولی جمع‌آوری می‌شود و می‌تواند باعث بروز مشکلات شود. پسندیده می‌گوید: «در این مواقع هم شرکت‌هایی وجود دارند که عموما پشتیبانی می‌کنند مراکز درمانی و کلینیک‌ها را که در مراکز مخصوص آن‌ها را دفن می‌کند. این هم البته برای همه نیست و ممکن است، این پوشش برای همه پیمانکاران وجود نداشته باشد اما شرکت‌هایی وجود دارند که قرارداد می‌بنند با مراکز بهداشتی و زباله‌های این مراکز را در سایت‌های مخصوص کنار سایت‌های شهری دفن می‌کنند.»

جمع‌آوری‌ رایگان نیست

نحوه جمع آوری و دفن این زباله‌ها از آن رو اهمیت دارد که گاهی خودشان می‌توانند باعث بروز بیماری‌های متعدد شوند. یعنی سهل‌انگاری در نحوه دفن و امحا یا جمع‌آوری آن‌ها می‌تواند به بیماری‌های مختلف منجر شود. فارس در گزارشی که در سال 97 در پی پیدا شدن یک انگشت در میان زباله‌های بیمارستانی نوشته بود: «براثر برخورد سهوی با زباله­ های عفونی ۲۱ میلیون نفر در جهان به هپاتیت «ب»، دو میلیون نفر به هپاتیت «سی» و ۲۶۰ هزار نفر بهHIV، مبتلا شده‌اند.» اما انواع این زباله‌ها چگونه جمع‌آوری می‌شوند؟ روش‌های متعددی برای تصفیه و گندزدایی و دفع بهداشتی این زباله‌ها وجود دارد. طبق قوانین محیط زیست، زباله‌های عفونی بیمارستانی قبل از خروج از بیمارستان باید تصفیه و گندزدایی شوند. اما اینکه کدام دستگاه متولی جمع آوری و مسئولیت پسماندهای بیمارستانی باشد، سال‌ها محل مناقشه و بحث میان دستگاه‌ها بود. قانون در بحث پسماندهای پزشکی اعلام کرده که بی‌خطر سازی زباله‌های بیمارستانی بر عهده وزارت بهداشت است و باید نظارت کافی بر اتوکلاو شدن آن داشته باشد. ماده هفت قانون مدیریت پسماند، مدیریت اجرایی جمع‌آوری پسماندهای غیرصنعتی در شهرها و روستاها به عهده شهرداری همان شهر و روستا و پسماندهای صنعتی به عهده افراد تولیدکننده است. به این ترتیب این شهرداری‌ها هستند که موظفند زباله‌های بیمارستانی را جمع آوری کنند. صدرالدین علیپور، مدیر‌عامل سازمان پسماند شهرداری تهران اما چندی پیش در گفت‌وگویی اعلام کرد که ناظر بر صحت جمع آوری و بی‌خطر سازی زباله‌ها سازمان حفاظت محیط زیست است و اداره پسماند تنها مسئول جمع‌آوری پسماند از در بیمارستان است و اینکه درون بیمارستان چه اتفاقی رخ می‌دهد، در حیطه وظایف آن‌ها نیست. زباله‌های بیمارستانی در نهایت در سایت اختصاصی در آرادکوه زیر حجمی از خاک و آهک دفن می‌شوند. شهرداری برای انتقال این زباله‌ها اما از بیمارستان‌ها پول دریافت می‌کند، اما اینکه در شرایط کرونایی این مقدار زیاد شده یا نه پرسشی است که پسندیده درباره آن می‌گوید: «این نرخ افزایش پیدا کرده است، افزایشی نسبی که در مقابل مقداری که سایر شهرها دریافت می‌کنند، بسیار کمتر بوده است.» او بر این نظر است که این نرخ را معمولا وزارت بهداشت و وزارت کشور باهم محاسبه می‌کنند، به توافق می‌رسند و شاخص استانداردی برای آن پیدا می‌کنند. باوجود تفاوت‌هایی که شیوه جمع‌آوری زباله در سال‌های اخیر پیدا کرده است اما نگرانی فعالان محیط زیست و سلامت همچنان ادامه دارد، نگرانی که این روزها بیشتر متوجه نگهبانان ایستگاه آخر دفع زباله است. یعنی آن‌هایی که کرونا را دفن می‌کنند.