شکل‌گیری تمدن بشری با صنایع دستی

صنایع دستی در تاریخ بشر قدمت دارد. این حوزه برای تسهیل و بهبود زندگی انسان به وجود آمده و توسعه یافته است.

«محمدعلی ودود»، مدرس پیکرتراشی، درباره جایگاه صنایع دستی در زندگی انسان به «پیام ما» می‌گوید: «صنایع دستی را می‌توان نخستین فعالیت هدفمند انسان برای بهبود سبک زندگی دانست. از زمانی که انسان به‌جای جابه‌جا کردن آب با دست، به فکر ساختن ظرف سفالی افتاد تا بتواند آب را ذخیره و منتقل کند، صنایع دستی شکل گرفت.»

او ادامه می‌دهد: «بخش مهمی از شکل‌گیری تمدن بشری به‌واسطه همین ابزارسازی و ساخت‌وسازهای اولیه اتفاق افتاد. هر چیزی که از دوره‌های پیش از تاریخ بررسی کنیم، از ابزارها و وسایل زندگی گرفته تا ابزارهای دفاعی و ساخت مسکن، با صنایع دستی پیوند داشته است. در واقع، صنایع دستی یکی از پایه‌های اصلی تحول زندگی انسان و مقدمه‌ای برای رسیدن به مراحل بعدی توسعه تمدن، از جمله انقلاب صنعتی، بوده است.»

این هنرمند پیکرتراش چوبی می‌افزاید: «صنایع دستی در طول تاریخ به رشته‌ها و فعالیت‌های بسیار متنوعی تقسیم شده است. بخشی از آن به سمت حوزه‌های کاربردی رفته و در ساخت وسایل، ابزار و نیازهای روزمره انسان نقش داشته است. بخش دیگری نیز در مسیر زیبایی‌شناسی و هنر توسعه پیدا کرده و رشته‌هایی مانند معرق، منبت، پیکرتراشی، سفالگری، قلم‌زنی، زری‌بافی و قالی‌بافی را شکل داده است.»

او تأکید می‌کند: «این رشته‌ها علاوه بر کارکرد کاربردی، یک وجه زیبایی‌شناختی و فرهنگی نیز دارند و به‌نوعی پاسخ‌گوی نیازهای روحی و ذوقی انسان هستند. هنرهای سنتی فقط ساخت یک شیء نیستند؛ حامل نگاه، اندیشه، تجربه و هویت فرهنگی یک جامعه‌اند.»

پیکرتراشی، هنری چندهزارساله

ودود درباره پیشینه هنرهای چوبی و پیکرتراشی در ایران می‌گوید: «هنرهای چوبی، به‌ویژه پیکرتراشی چوب، در ایران سابقه‌ای مستند و چندهزارساله دارد. برای نمونه، یک شانه چوبی که از شهر سوخته زابل به دست آمده و متعلق به تمدن‌های باستانی ایران است، براساس آزمایش کربن ۱۴ انجام‌شده توسط پژوهشگران، حدود ۶۲۰۰ سال قدمت دارد.»

او ادامه می‌دهد: «این یافته نشان می‌دهد که انسان ایرانی از هزاران سال پیش با چوب زندگی می‌کرده است؛ از ساخت ابزارهای مورد نیاز زندگی و وسایل روزمره گرفته تا ساخت مسکن و ابزارهای دفاعی. این مسیر تاریخی تا امروز ادامه پیدا کرده و پژوهشکده هنرهای سنتی نیز در واقع حلقه‌ای از همین زنجیره تاریخی و انتقال دانش و مهارت است.»

این هنرمند پیکرتراش چوبی می‌افزاید: «در حوزه هنرهای چوبی حدود ۲۵ رشته و گرایش مختلف وجود دارد که یکی از آن‌ها پیکرتراشی است. پیکرتراشی در عین حال که شاخه‌ای از مجسمه‌سازی محسوب می‌شود، در حوزه هنرهای چوبی جایگاه مشخص و ویژگی‌های تخصصی خود را دارد.»

او درباره فعالیت‌های شخصی خود پس از خروج از پژوهشکده هنرهای سنتی می‌گوید: «به‌دلیل علاقه‌ای که به این حوزه داشتم، پس از خروج از پژوهشکده، مؤسسه‌ای فرهنگی‌هنری با مجوز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی راه‌اندازی کردم که در زمینه تولید محتوا، آموزش و خلق آثار هنری چوبی فعالیت می‌کند.»

ودود ادامه می‌دهد: «یکی از اهداف این مجموعه، معرفی و توسعه هنرهای چوبی در سطح ملی و بین‌المللی بوده است. در همین مسیر، فعالیت‌های ما در سال ۲۰۱۹ موفق به دریافت جایزه طراحی ایتالیا شد که برای ما یک دستاورد مهم در معرفی ظرفیت‌های هنر چوبی ایران محسوب می‌شود.»

ودود درباره دستاوردهای بین‌المللی خود در حوزه هنرهای چوبی می‌گوید: «در سال ۲۰۲۲، در بخش هنرهای زیبا با چوب، موفق به دریافت جایزه International Crafts Award هند شدم و همچنین عنوان مرد سال ۲۰۲۲ شورای جهانی صنایع دستی را کسب کردم. در سال ۲۰۲۵ نیز از سوی فدراسیون صنایع چوب و معماری داخلی ایران به کافا، یعنی شورای انجمن‌های معماری داخلی آسیا و اقیانوسیه، معرفی شدم. در این رویداد به‌عنوان استاد برتر هنرهای چوبی آسیا و اقیانوسیه انتخاب شدم و مدال طلا دریافت کردم. قرار است به نمایندگی از منطقه آسیا و اقیانوسیه در مسابقات جهانی نیز شرکت کنم و امیدوارم بتوانم نتیجه خوبی کسب کنم.»

این هنرمند پیکرتراش چوبی درباره جایگاه ایران در این حوزه می‌گوید: «متأسفانه در ایران فعالیت منسجم و سازمان‌یافته‌ای در زمینه پیکرتراشی چوبی نداریم و یکی از دغدغه‌های اصلی من همین مسئله است.»

او ادامه می‌دهد: «در بسیاری از کشورهای دنیا، فعالیت‌های مرتبط با هنرهای سنتی و صنایع دستی به‌شکل هدفمند دنبال می‌شود. آن‌ها تشکل‌های تخصصی خود را تقویت کرده‌اند، ساختارهای حرفه‌ای ایجاد کرده‌اند و حتی در برخی حوزه‌ها فدراسیون‌های تخصصی تشکیل داده‌اند.»

ودود تأکید می‌کند: «ایران از نظر استعداد انسانی، پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های هنری، جایگاه بسیار بالایی دارد، اما برای اینکه این توانمندی‌ها در سطح جهانی دیده شود، نیازمند انسجام، برنامه‌ریزی و ایجاد ساختارهای حمایتی هستیم.»

ودود با اشاره به وضعیت حضور هنرمندان ایرانی در عرصه‌های بین‌المللی می‌گوید: «در بسیاری از کشورهای دنیا، هنرمندان و فعالان صنایع دستی با پشتوانه ملی و ساختارهای مشخص در رویدادهای جهانی حضور پیدا می‌کنند، اما در ایران اغلب افراد به‌شکل انفرادی و بدون حمایت و پشتیبانی یک ساختار ملی در عرصه بین‌المللی فعالیت می‌کنند. این مسئله باعث می‌شود بخشی از ظرفیت‌های کشور هدر برود.»

او می‌افزاید: «وقتی من به‌عنوان یک هنرمند ایرانی می‌خواهم در یک رویداد بین‌المللی شرکت کنم، با مشکلات مختلفی مواجه هستم؛ از محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها گرفته تا نبود یک ساختار حمایتی که بتواند حضور هنرمندان ایرانی را تسهیل کند. در نتیجه، جایگاه ایران در عرصه بین‌المللی صنایع دستی و هنرهای سنتی گاهی مبهم باقی می‌ماند، درحالی‌که ایران سرزمین استعدادها و انسان‌های سخت‌کوش است.»

این هنرمند پیکرتراش چوبی تأکید می‌کند: «مسئله اصلی این است که باید به یک انسجام ملی برسیم. اگر تشکل‌های تخصصی شکل بگیرند و حمایت‌های لازم وجود داشته باشد، هنرمندان ایرانی می‌توانند با قدرت بیشتری در جهان حضور پیدا کنند و جایگاه واقعی هنرهای سنتی ایران را نشان دهند.»

ودود درباره فعالیت‌های خود در زمینه عرضه آثار هنری می‌گوید: «بخشی از فعالیت‌های ما از طریق فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات بین‌المللی دنبال می‌شود. یکی از آثار من نیز در بیست‌وپنجمین حراج تهران به فروش رسید.»

او ادامه می‌دهد: «این اثر با عنوان «مرغ ملکوت» که به‌صورت مشترک با «شادی حبیب»، از دانشجویان من، خلق شده بود، در این رویداد ارائه و به فروش رسید. این اتفاق نشان می‌دهد که هنرهای چوبی و صنایع دستی معاصر ایران نیز ظرفیت حضور در بازارهای حرفه‌ای هنر را دارند.»

پیکرتراشی، هنری چندشاخه

پیکرتراشی هنری است که هم در سطح فاخر و هم در سطح بازاری تولید می‌شود. نکته جالب اینجاست که هنرمندان این حوزه معتقدند فضای مجازی نه‌تنها موجب رشد و گسترش بازار این حوزه از صنایع دستی نشده، بلکه به آن رنگ ابتذال زده است.

«شادی حبیب»، هنرمند پیکرتراشی، به خبرنگار «پیام ما» می‌گوید: «پیکرتراشی شاخه‌های مختلفی دارد که هم شامل حوزه رئال می‌شود و هم حجم‌های سنتی و انتزاعی را دربرمی‌گیرد. من با توجه به مطالعاتی که داشتم و رشته صنایع دستی، گرایش چوب، تحصیل کردم، پیکرتراشی چوبی را انتخاب کردم. به‌جز پیکرتراشی، در رشته‌های دیگر چوبی نیز فعالیت می‌کنم.»

او می‌افزاید: «در هر حوزه چوبی که فعالیت کنید، مفاهیم و هنرهای تازه‌ای می‌آموزید و قدم تازه‌ای است. در تمام این سال‌ها نیز تلاش کردم ابتدا خودم رشد کنم و سپس هنرم را توسعه بخشم. فعالیت‌های من هم در پیکرتراشی انتزاعی و هم حجم‌های سنتی بوده و در برخی حوزه‌ها جایزه بین‌المللی برنده شدم.»

حبیب می‌گوید: «دو دوره در فستیوال بین‌المللی زنان توی آمریکا نفر اول شدم و به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شدم. یک دوره نیز جایزه نفر سوم را گرفتم در فستیوال نیومکزیکو. همچنین جایزه طراحی ایتالیا را نیز برنده شدم که به همراه استادم به‌طور مشترک جایزه را برنده شدیم. در نمایشگاه‌ها و فستیوال‌های داخلی نیز مقام‌هایی را کسب کرده‌ام.»
شبکه‌های اجتماعی به این هنر آسیب زده است

او درباره بازار کار پیکرتراشی در ایران می‌گوید: «با توجه به شرایط فعلی اقتصاد ایران نمی‌توانم خوش‌بین باشم. شبکه‌های اجتماعی نیز در حقیقت موجب افت کیفیت و تعدد آثار شده‌اند. این امر موجب شده مانند سابق آثار باکیفیتی تولید نشوند. در گذشته برای هر اثر تفکری وجود داشت و زمانی گذاشته می‌شد، اما اکنون کمتر تفکری در پشت آثار مشاهده می‌شود.»

از سویی دیگر، این هنرمند پیکرتراشی با اشاره به این امر که واژه برترین، بهترین و اولین به این رشته صدمه بسیاری وارد کرده است، بیان می‌کند: «اکنون آثار در سطح پایین اجرایی قرار گرفته و فقط چند نفر از استادان انگشت‌شمار، مانند گذشته، با تفکر بر روی آثار و استمرار بر خلق آثار فاخر فعالیت می‌کنند. امیدوارم تولید این آثار فاخر رو به فزونی رود.»

او با اشاره به این امر که آثار سطح پایین سلیقه اجتماعی را مسموم می‌کنند، بیان می‌کند: «آثار بی‌کیفیت سلیقه اجتماعی را پایین می‌آورد. نمی‌توانیم از مخاطب انتظار داشته باشیم که اثر فاخر را از معمولی یا سطح پایین به‌راحتی تشخیص دهد. در جامعه‌ای که تب مصرف‌گرایی در آن رواج دارد و افراد علاقه‌مندند هرسال وسایل و لوازم خود را نو کنند، کمتر اتفاق می‌افتد که مبالغ واقعی برای آثار فاخر پرداخت شود.»

حبیب می‌گوید: «افرادی همواره وجود دارند که هنر ما را می‌فهمند و می‌خواهند آن را داشته باشند؛ چه در ایران و چه خارج از ایران. نکته اصلی این است که ما باید در این دنیای بدون مرز هنر، کاری کنیم که زیبایی و قداست فرهنگمان همچنان حفظ شود.»

او می‌افزاید: «نمی‌گویم باید با کشورهای دیگر رقابت کنیم؛ نه، اصلاً چنین چیزی وجود ندارد. واژه رقابت به نظرم واژه قشنگی نیست. ما باید حضور فرهنگی زیبایی داشته باشیم. کارهای فرهنگی و هنری درست و ارزشمندی که انجام می‌دهیم، باید باعث شود همیشه جایگاه و نور خودمان را در دنیا داشته باشیم و به جایی نرسیم که، خدای نکرده، فرهنگ و هنر چندهزارساله ایران از بین برود.»