در هر جنگی، نخستین نگرانی مردم، پیروزی یا شکست نیست؛ نان است. تاریخ بارها این واقعیت را ثابت کرده است. از محاصره شهرها در جهان باستان تا جنگ‌های امروز، غذا همواره یکی از مهم‌ترین ابزارهای فشار بر طرف مقابل بوده است؛ گاهی با سوزاندن مزارع، گاهی با قطع مسیرهای تأمین آذوقه، گاهی با تخریب زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و گاهی با محاصره اقتصادی. جنگ، امنیت غذایی را نیز هدف قرار می‌دهد.

خبر حمله به یک سیلوی ذخیره گندم در شهرستان هویزه را باید از همین زاویه دید. این حمله خوشبختانه تلفات جانی نداشت، اما سیلو تنها یک سازه بتنی نیست. سیلو بخشی از زنجیره تأمین غذای مردم یک کشور است؛ جایی که محصول یک سال تلاش کشاورزان برای تأمین سفره مردم نگهداری می‌شود.

این سیلو تنها قربانی زنجیره غذا در جنگ اخیر نبوده است. گزارش‌های متعددی از آسیب به مزارع، واحدهای دامپروری و انبارهای ذخیره غذا در طول جنگ چهل‌روزه منتشر شد. همچنین تأثیر خسارت به صنایع مادر کشور، از جمله فولاد و پتروشیمی، بر روند تأمین کالا و هزینه تمام‌شده غذا مورد بررسی قرار گرفت.

هر آسیبی به چنین زیرساخت‌هایی، حتی اگر تأثیر فوری بر بازار نداشته باشد، یادآوری می‌کند که امنیت غذایی نیز مانند انرژی، آب یا شبکه حمل‌ونقل، در زمان جنگ به یکی از آسیب‌پذیرترین حوزه‌ها در هر کشور تبدیل می‌شود.

شاید به همین دلیل است که جامعه جهانی پس از تجربه دو جنگ جهانی و پیامدهای ویرانگر آنها، تلاش کرد برای امنیت غذایی مردم در زمان جنگ خط قرمز تعیین کند. در پروتکل‌های الحاقی کنوانسیون‌های ژنو، گرسنه نگه‌داشتن غیرنظامیان به‌عنوان یک روش جنگی ممنوع اعلام شده است. همچنین حمله به منابعی که بقای مردم به آنها وابسته است، از جمله مزارع، محصولات کشاورزی، منابع آب، شبکه‌های آبیاری و تأسیسات مرتبط با تأمین غذا، منع شده است. کمیته بین‌المللی صلیب سرخ نیز تأکید می‌کند که زیرساخت‌های ذخیره و توزیع غذا، از جمله سیلوهای غلات، در صورتی که در تأمین غذای غیرنظامیان نقش داشته باشند، باید از حملات نظامی مصون بمانند.

اما واقعیت جنگ‌ها اغلب از متن قوانین فاصله دارد.

جنگ روسیه و اوکراین نشان داد که حمله به بنادر صادرات غلات و انبارهای ذخیره، فقط یک کشور را هدف قرار نمی‌دهد؛ بلکه امنیت غذایی جهان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. در غزه، سازمان‌های بین‌المللی بارها درباره نابودی زیرساخت‌های تأمین غذا و خطر گرسنگی گسترده هشدار داده‌اند. در تیگرای اتیوپی نیز گزارش‌های متعددی از تخریب مزارع، نابودی محصولات کشاورزی و محروم شدن مردم از دسترسی به غذا منتشر شد. این جنگ‌ها از نظر سیاسی هیچ شباهتی به یکدیگر ندارند، اما یک وجه مشترک دارند؛ در همه آنها، امنیت غذایی به بخشی از میدان نبرد تبدیل شده است.

این تجربه‌ها یک پرسش مهم را پیش روی ما می‌گذارند؛ اگر چنین حملاتی ممنوع است، چرا همچنان تکرار می‌شود؟

پاسخ شاید این باشد که میان «قانون» و «قدرت» همیشه فاصله وجود دارد. حقوق بین‌الملل توانسته است حفاظت از منابع غذایی مردم در دوران جنگ را به یک هنجار جهانی تبدیل کند، اما در عمل، اجرای این قوانین به اراده سیاسی دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی وابسته است؛ اراده‌ای که در میانه جنگ، اغلب زیر سایه ملاحظات سیاسی، توازن قوا و منافع بازیگران کم‌رنگ می‌شود. به همین دلیل، قوانین بین‌المللی توانسته‌اند هزینه سیاسی چنین حملاتی را افزایش دهند، اما هنوز نتوانسته‌اند مانع وقوع آنها شوند.

برای ما که سال‌ها درباره کشاورزی، آب و امنیت غذایی نوشته‌ایم، این واقعیت معنای دیگری نیز دارد. امنیت غذایی فقط به میزان تولید گندم یا برنج وابسته نیست. امنیت غذایی یک زنجیره است؛ زنجیره‌ای که از آب و خاک آغاز می‌شود، به مزرعه، سیلو، کارخانه، جاده، بندر، شبکه توزیع و بازار می‌رسد. اگر یکی از این حلقه‌ها از کار بیفتد، حتی تولید فراوان هم نمی‌تواند امنیت غذایی را تضمین کند. شاید به همین دلیل است که امروز در بسیاری از کشورها، حفاظت از زیرساخت‌های غذایی بخشی از راهبرد امنیت ملی محسوب می‌شود.

جنگ‌ها ممکن است با روایت‌های متفاوتی آغاز شوند؛ دفاع، تهاجم، مبارزه با تروریسم، اختلافات مرزی، رقابت‌های ژئوپلیتیکی یا منافع اقتصادی. اما فارغ از اینکه کدام طرف خود را محق بداند، یک حقیقت تغییر نمی‌کند؛ مردم عادی بزرگ‌ترین بازندگان هر جنگ هستند. آنها نه تصمیمی برای آغاز جنگ گرفته‌اند و نه نقشی در ادامه آن دارند، اما باید هزینه آن را با ناامنی، گرانی، کاهش دسترسی به غذا و از دست رفتن آرامش زندگی بپردازند.

شاید به همین دلیل، امنیت غذایی فقط یک موضوع کشاورزی نیست؛ معیاری برای سنجش میزان انسان‌دوستی در زمان جنگ است. جهانی که نتواند از نان مردم محافظت کند، حتی اگر برای آن قانون هم نوشته باشد، هنوز تا تحقق آرمان‌های انسانی خود فاصله زیادی دارد.