عشایر؛ مخل یا عامل حفاظت از مراتع؟

محمد ملک شاهی

مدیر کسب و کار در حوزه گردشگری و فروش محصولات عشایر

۲۶ خرداد ۱۴۰۵، ۲۳:۵۲

در یک قرن گذشته و از زمانی که موضوع حفاظت از محیط‌زیست در ایران مطرح شده، متداول بوده است که عشایر را یکی از عوامل از بین رفتن مراتع در نظر بگیریم. گاهی شواهدی بر این مدعا وجود نداشته و صرفاً یک دلیل سیاسی یا جهل، عامل مطرح شدن آن بوده است. در مواردی هم شواهدی علیه آن وجود داشته است.

هیچ‌کس منکر این نیست که چرای دام‌های بیش از حد و یا رسیدن زودتر از زمان مناسب گله‌های عشایری به یک مرتع، عاملی است که پایداری آن مرتع را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، اما سؤال اینجاست که چگونه هزاران سال این مراتع در عین حضور اجداد همان عشایر از بین نرفته و یک پایداری نسبی در آن حاکم بوده است؟

جواب این است که اتفاقاً عشایر و مخصوصاً دام‌های ایشان، یکی از اضلاع پایداری محیط‌زیستی بوده‌اند؛ البته با یک تفاوت عمده نسبت به دوران مدرن.
در گذشته عشایر ایران یک ساختار سیاسی ایلی قدرتمند داشتند که کنترل بر اقدامات جمعی را، که استفاده پایدار از مراتع را تضمین می‌کرد، بر عهده داشت. برای مثال رسم آیش، یعنی عدم بهره‌برداری از بخشی از مراتع در هر سال برای رسیدن گیاهان به بلوغ کامل و ذخیره دانه در دل خاک، رسمی است که نیاز به یک اقدام جمعی دارد و خان‌های قدیم عشایری آن را اجرایی می‌کردند.

مشابه آیش، کنترل تعداد دام در هر مرتع هم نیاز به یک کنترل از بالا توسط خان دارد. در گذشته که خان‌ها قدرتشان بیشتر بود، هر خانوار عشایری هم تعداد دام کمتری را نگه می‌داشت و همان‌طور که نیازهای مردم کمتر از میزان مصرف مردم مدرن بود، تعداد دام مورد نیاز هر خانواده نیز کمتر بود.

پس این نگاه که عشایر را مخل حفاظت پایدار بدانیم، به‌کلی غلط است. اگر سیستم عشایری را به‌درستی «بشناسیم، ارج نهیم و احیا کنیم»، اتفاقاً ایشان نه‌تنها یکی از عوامل حفاظت از مراتع خواهند بود، بلکه بهتر است بگوییم بدون دام‌های عشایری، شاید حفاظت پایدار از مراتع اصلاً شدنی نیست!

به اشتراک بگذارید:

برچسب ها:

یادداشت