در روزهایی که دریا برای مردم جنوب، از ساحل امن زندگی به صحنه‌ای از اضطراب و جنگ بدل شد، انتظار می‌رود دولت، تمهیدات ویژه‌ای برای افزایش تاب‌آوری اجتماعی و کاستن از فشارهای روانی ناشی از جنگ برای مردم شهرهای درگیر حملات بیندیشد؛ اما نه‌تنها چنین حمایت‌هایی صورت نمی‌گیرد، بلکه همین تعداد اندک فضاهای فرهنگی مستقل بندرعباس هم به دلیل مشکلات اقتصادی، یکی پس از دیگری تعطیل می‌شوند. در نمونه‌ای، کتابفروشی قدیمی «پاپیروس»، جای خود را به مرکز عرضه مواد دخانی داده است؛ تغییری که بیش از هر چیز، پرسش‌هایی درباره جایگاه فرهنگ در روزهای دشوار پیش روی جامعه و تصمیم‌گیران قرار می‌دهد. از طرفی تعطیلی یک کتابفروشی بر اقشار مختلف جامعه عواقب دیرپایی بر جای می‌گذارد که فعالان فرهنگی بندرعباس در گفت‌وگو با «پیام ما» به این تبعات ناپیدا اما زیان‌بار می‌پردازند.

مشکلات اقتصادی و تعطیلی «پاپیروس»

«محسن محرابی» ۲۳ سال است که در ملک پدری‌اش کتابفروشی «پاپیروس» را اداره می‌کند. کتابفروشی‌ای که برخلاف بسیاری از هم‌صنفانش، برای جبران هزینه‌ها به فروش لوازم‌التحریر و کالاهای جانبی روی نیاورده بود، اما محرابی با وجود علاقه و ذوقی که به این کار داشت، در خرداد ۱۴۰۵ ناچار شد کتابفروشی «پاپیروس» را تعطیل کند تا بتواند با اجاره ملک کتابفروشی، به زندگی خود و پدرش رونقی بدهد.

او در مورد تعطیلی «پاپیروس» به «پیام ما» می‌گوید: «کتابفروشی ما سال‌هاست که در مرکز شهر بندرعباس و نزدیکی معبد هندوها به مکانی برای اندیشه‌ورزی، معاشرت و تهیه کتاب‌های نایاب و به‌روز تبدیل شده بود. متأسفانه به‌علت مشکلات اقتصادی، گرانی کاغذ و به تبع آن کتاب، هزینه بار و جابه‌جایی از مرکز تا بندرعباس و نبود حمایت‌های دولتی مجبور شدیم کتابفروشی را تعطیل کنیم.»

«پاپیروس» نه فقط یک مرکز فرهنگی که محل درآمد و گذران زندگی پنج خانواده بود. سه کارگری که در این مجموعه کار می‌کردند، به همراه محرابی، شریکش و خانواده پدری‌اش سال‌هاست که از طریق این کتابفروشی امرار معاش می‌کردند. این ‌روزها تبعات آنی تعطیلی کتابفروشی مستقیماً گریبان زندگی ‌آن‌ها را گرفته است.

محرابی در مورد شرایط سخت کاری طی سال‌های پس از کرونا می‌گوید: «در ده سال گذشته برای دوام و بقای پاپیروس ملک دیگری را فروختم، اما وقتی کتابی را امروز با یک قیمت می‌خری و یک ماه بعد برای خرید دوباره همان کتاب باید چند برابر هزینه کنی، آن هم در شرایطی که هزینه بار و استهلاک هم مدام بالا می‌رود، دیگر چگونه می‌شود دوام آورد؟»

شور و علاقه به کتابفروشی برای محرابی به‌گونه‌ای است که می‌گوید: «اگر حمایت درستی بشود، حاضرم پاپیروس را در جای دیگری افتتاح کنم.» او درباره حمایت‌های دولتی توضیح می‌دهد: «ارگان‌های دولتی نظیر شهرداری، استانداری، ارشاد و تبلیغات اسلامی ملک‌های متعددی دارند که می‌توانند آن‌ها را با هزینه کمتری برای مصارف فرهنگی نظیر دایر کردن کتابفروشی اجاره بدهند. نهاد کتابخانه‌ها و آموزش و پرورش هم برای تکمیل و تجهیز کتابخانه‌هایشان می‌توانند به‌جای خرید از تهران، از کتابفروشی‌های مستقل شهرشان کتاب را با تخفیف تهیه کرده و به این شیوه به دوام و بقای کتابفروشی‌های مستقل کمک کنند.»

برگزاری جلسات در فلافلی

«صدف صداقت‌پیشه»، فعال فرهنگی و پادکستر جوان اهل بندرعباس است. او مشکل تعطیلی کتابفروشی‌ها را بخش جدیدی از مشکلات قدیمی حوزه فرهنگ در این استان می‌داند و در گفت‌وگو با «پیام ما» می‌گوید: «مشکل حوزه فرهنگ و کتاب در بندرعباس بسیار قدیمی است. ما همیشه مشکل فضای فرهنگی مناسب داریم. حتی کار به‌جایی رسیده است که تیم ما برای برگزاری جلساتی جهت تولید پادکست،‌ در فلافلی دوست هنرمندان لب ساحل جمع می‌شود؛ چون فضای مناسب جلسات فرهنگی در شهر نداریم.»

صداقت‌پیشه در مورد عواقب تعطیلی کتابفروشی‌‌های مستقل و اثری که بر تولیدات فرهنگی دارد، می‌گوید: «مشکل فقط نبود فضای فیزیکی نیست. مشکل دسترسی به منابع پژوهشی هم است. ما برای تولید هر شماره از پادکست «مگون» که پادکستی در مورد استان هرمزگان و جنوب ایران است، به منابع مکتوب و تاریخی نیاز داریم که عمدتاً در استانمان موجود نیست یا دیگر چاپ نمی‌شوند.» به گفته او، کتابفروشی «پاپیروس» نقش مهمی در تهیه این منابع داشت: «با تعطیلی این کتابفروشی قدیمی، دسترسی‌مان به منابع مورد نظر محدودتر شده و به تبع تولیدات فرهنگی‌مان نیز با مشکل مواجه خواهد شد.» صداقت‌پیشه با اشاره به اهمیت شهر تجاری چون بندرعباس، مشکل اصلی در وضعیت نابسامان فرهنگی هرمزگان را نبود نگاه مدیریتی درست از سوی تصمیم‌گیران به مقوله فرهنگ می‌داند: «شهر و استان ما محل مراودات نفتی است. علاوه‌ بر این، از دیرباز در هر نقطه جغرافیایی که محل ادغام ارتباط دریایی، هوایی و زمینی باشد، توسعه و رونق اقتصادی چشم‌گیری وجود دارد. متأسفانه نبود نگاه مدیریتی درست به مقوله فرهنگ و الزام ایجاد و توسعه فضاهای فرهنگی در نگاه تصمیم‌گیران این استان، سبب شده که به نیاز فرهنگی مردم توجهی نشود.»

مرکزگرایی صنعت چاپ و نشر

«علی دولی‌خوانی»، مستندساز و روزنامه‌نگار اهل بندرعباس است؛ فعال فرهنگی‌ای که نخستین کتاب‌های کودکی و نوجوانی‌اش را از کتابفروشی «پاپیروس» تهیه کرده و برایش معنای فضای فرهنگی با کتابفروشی «سرو» تحقق یافته است؛ دو کتابفروشی‌ای که به‌دلیل نداشتن صرفه اقتصادی از زیست شهری مردم بندرعباس حذف شده‌اند. دولی‌خوانی سیاست‌های نادرست شهرداری در واگذاری مراکز فرهنگی عمومی به بخش خصوصی را از مشکلات نبود فضاهای فرهنگی مناسب در بندرعباس عنوان می‌کند: «به‌جز معدود فضاهای مستقل فرهنگی در شهر‌، تعدادی فرهنگسرا هم داشتیم که شهرداری به بخش خصوصی واگذار کرد. شیوه مدیریت و فضای حاکم بر این فرهنگسراها به‌گونه‌ای است که هنرمندان شهر ترجیح می‌دهند کافه‌ها را برای نمایش آثارشان انتخاب کنند، ولی پولی به این فضاهای بی‌کیفیت دولتی ندهند. از طرفی کافه‌ها هم به لحاظ مساحت و اتمسفر، محل مناسبی برای نمایش، تولید و معاشرت‌های فرهنگی در بندرعباس نیست.» این مستندساز جوان به تبعات مالی تعطیلی کتابفروشی‌های مستقل برای علاقه‌مندان به فرهنگ اشاره می‌کند: «بندرعباس در فاصله ۱۲۰۰ کیلومتری پایتخت و مراکز عمده چاپ و نشر قرار دارد. این مسافت طولانی در کنار افزایش هزینه‌های پست و کتاب در سال جاری، خرید اینترنتی کتاب را مقرون‌به‌صرفه نمی‌کند. پیشتر که کتابفروشی‌ها بودند، این هزینه را با مقدار کمتری به همشهری‌مان پرداخت ‌می‌کردیم؛ اما الان نه‌تنها چگونگی تهیه کتاب که تأمین این هزینه مازاد‌، برای علاقه‌مندان به‌سختی ممکن است.»

«علی آموخته‌نژاد»، نویسنده و شاعر اهل بندرعباس به بعد حذف عرضه کتاب‌های بومی در غیاب کتابفروشی‌های مستقل اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: «سال‌هاست که آثار پژوهشی و تألیفی در استان‌ها به دلایل متعددی از جمله مرکزگرایی صنعت چاپ و نشر، به جریان اصلی و مرکز راه پیدا نمی‌کنند. با این شرایط، همین چند کتابفروشی مستقل در شهر امکان معرفی و عرضه‌ تولیدات فرهنگی بومی را داشتند که با تعطیلی آن‌ها عملاً تریبونی برای نویسندگان این خطه باقی نمی‌ماند و چنین اتفاقی توسعه فرهنگی استان ما را با مشکل جدی و چندلایه روبه‌رو می‌کند.»

شاید در آمارهای اقتصادی، تعطیلی دو کتابفروشی اتفاق مهمی به نظر نرسد؛ اما برای شهری که شمار فضاهای فرهنگی مستقلش به انگشتان یک دست هم نمی‌رسد، بسته‌شدن هر کتابفروشی واقعیتی فراتر از تعطیلی یک کسب‌وکار است. فضاهایی که محل دیدار، گفت‌وگو و دسترسی به کتاب بودند و نبودشان به‌تدریج فرصت‌های فرهنگی شهر را محدودتر می‌کند.